Vuốt gốm trên bàn xoay gồm ba bước cốt lõi: định tâm (ép khối đất quay đều quanh trục), mở lòng (ấn tạo lỗ và đáy) và kéo thành (dồn đất từ dưới lên để thành cao và mỏng dần). Nếu khối đất chưa định tâm, mọi bước sau đều lệch. Người mới tập thường mất nhiều buổi chỉ để định tâm cho vững, và đó là chuyện bình thường.
Bàn xoay làm việc thế nào
Bàn xoay là một mặt tròn quay quanh trục đứng. Khi khối đất quay, tay thợ chỉ cần giữ yên một điểm là tác động đều lên cả vòng tròn. Lực ly tâm và lực tay cùng nhau đẩy, ép, kéo đất theo ý muốn.
Bàn xoay truyền thống ở các làng gốm Việt có kiểu quay bằng tay, kiểu người phụ quay, kiểu đạp chân. Bàn xoay điện ngày nay chỉnh tốc độ bằng bàn đạp. Nguyên lý vẫn vậy: định tâm và kéo thành cần tốc độ khác nhau. Định tâm cần quay nhanh vừa phải để lực ép đều; kéo thành cao cần chậm lại, nếu không thành mỏng sẽ bị lực ly tâm hất méo.
Cũng có những làng không dùng bàn xoay. Ở Bàu Trúc (Khánh Hoà), người thợ đi vòng quanh khối đất đứng yên. Hai cách làm cho hai kiểu sản phẩm khác nhau.
Chuẩn bị: đất, nước và tư thế
- Đất: đã nhào kỹ, không bọt khí, độ ẩm vừa: bóp không dính bết tay, không nứt. Người mới nên bắt đầu với khối đất cỡ nắm tay hai bàn tay khép lại, đủ để học mà không quá nặng.
- Nước: một xô nước, một miếng bọt biển. Tay phải luôn ướt để trơn trên đất, nhưng không dội nước quá nhiều làm đất nhão và đọng nước dưới đáy.
- Tư thế: ngồi sát bàn, khuỷu tay tì vào đùi hoặc thân. Tay tì chắc thì lực ép đến từ thân người, không chỉ từ cổ tay. Đây là bí quyết thợ dạy đầu tiên.
- Dụng cụ: dây cắt, que gỗ, miếng gạt, kim nhọn, miếng da hoặc vải mềm. Tháo nhẫn, cắt ngắn móng tay.
Bước 1: Định tâm
Đặt khối đất vào giữa bàn, ấn chặt cho dính. Bàn quay đều. Hai tay ôm khối đất, ép từ hai bên vào trong và xuống dưới. Khối đất bị ép lên thành hình nón, rồi ép xuống thành hình bánh, lặp vài lần.
Việc nâng lên ép xuống ấy làm các hạt đất sắp xếp đều, đẩy khí ra, và quan trọng nhất là đưa trục của khối đất trùng với trục bàn. Khi định tâm xong, đặt tay nhẹ lên khối đất đang quay, tay đứng yên như chạm vào một vật bất động. Nếu tay bị đẩy ra vào theo nhịp, đất còn lệch.
Lỗi thường gặp: dùng sức cánh tay thay vì sức thân, tay không tì, bàn quay quá chậm, buông tay quá đột ngột làm khối đất lệch lại. Buông tay luôn phải từ từ.
Bước 2: Mở lòng
Ngón cái hoặc hai ngón tay ấn thẳng xuống giữa tâm khối đất, chừa lại một lớp đáy. Độ dày đáy thường khoảng bằng một đốt ngón tay ở người mới, để còn tiện chân sau. Thử độ dày bằng cách cắm kim xuống tới mặt bàn rồi nhìn vạch đất trên kim.
Sau đó kéo ngón tay từ tâm ra ngoài theo chiều ngang để mở rộng đáy. Đáy phải phẳng, không lõm thành chỗ đọng nước. Nước đọng ở đáy thấm vào làm đáy mềm, về sau dễ nứt khi phơi.
Thợ hay nén đáy bằng cách miết ngón tay hoặc miếng gạt từ ngoài vào tâm vài lần. Đáy được nén ít bị nứt hình chữ S, lỗi rất hay gặp ở đồ người mới làm.
Bước 3: Kéo thành
Một tay ở trong, một tay ở ngoài, kẹp thành đất ở sát đáy. Ép nhẹ cho đất dày lên ở điểm kẹp thành một gờ, rồi kéo gờ đó từ dưới lên trên với tốc độ đều. Mỗi lần kéo, thành mỏng hơn và cao hơn một chút.
Ba điều quyết định:
- Tốc độ tay khớp với tốc độ bàn: bàn quay một vòng thì tay đi lên một đoạn ngắn. Tay đi nhanh quá sẽ để lại đường xoắn ốc, thành mỏng dày lệch.
- Lực ép không đổi: buông lực giữa chừng là thành có vòng dày.
- Thành phải hơi thu vào khi kéo lên. Thành loe ra sớm thì lực ly tâm sẽ làm nó loe tiếp và sụp.
Thường cần ba bốn lần kéo. Giữa các lần, lau bớt nước đọng trong lòng bằng bọt biển. Khi thành đã cao đủ, mới mở rộng dáng (phình bụng, loe miệng) và vuốt mép miệng bằng miếng da ướt cho tròn đều.
Cắt đồ khỏi bàn và tiện chân
Dùng dây căng sát mặt bàn, kéo qua đáy đồ khi bàn quay chậm hoặc đứng yên. Nhấc đồ bằng hai tay khô, hoặc để nguyên trên tấm kê.
Khi đồ khô tới độ se như da (cầm được mà không méo, đất còn mát tay), úp ngược lên bàn, định tâm lại, rồi dùng dao tiện gọt bớt đất thừa ở đáy, tạo chân đế. Tiện chân làm thành và đáy có độ dày gần nhau. Đây là điều quan trọng vì khi khô và khi nung, chỗ dày co chậm, chỗ mỏng co nhanh, lệch nhau là nứt.
Bảng lỗi khi vuốt và cách sửa
| Hiện tượng | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Khối đất lắc, tay bị đẩy | Chưa định tâm, tay không tì | Tì khuỷu tay, ép lên xuống thêm vài lần |
| Thành xoắn, sụp một bên | Đất lệch tâm, thành dày mỏng không đều | Định tâm lại từ đầu; kéo chậm hơn |
| Thành sụp khi cao | Quá nhiều nước, đất nhão, thành loe sớm | Lau nước trong lòng, giữ thành thu vào |
| Mép miệng rách | Mép quá mỏng hoặc khô hơn thân | Cắt bỏ mép bằng kim, vuốt lại bằng da ướt |
| Đáy nứt chữ S sau khi khô | Đáy không được nén, nước đọng ở đáy | Nén đáy, lau sạch nước đáy |
| Bọt khí nổi ở thành | Nhào đất chưa kỹ | Chích kim, miết lại; lần sau nhào kỹ hơn |
Góc nhìn hôm nay: tập vuốt ở đâu, tập thế nào
Cách dễ nhất là một buổi trải nghiệm ở làng gốm như Bát Tràng (Hà Nội) hay Thanh Hà (TP Đà Nẵng), hoặc một lớp gốm ở thành phố. Một buổi đủ để cảm được định tâm khó thế nào; vài khoá đủ để làm được chiếc cốc đứng vững. Nhiều lớp nhận người tập từ 8 tuổi, có người lớn đi cùng.
- Mỗi buổi chỉ tập một kỹ năng: hôm nay định tâm, hôm sau mở lòng.
- Cắt đôi món vừa vuốt bằng dây từ đỉnh xuống đáy để xem độ dày thành. Mặt cắt dạy nhiều hơn món đẹp.
- Bàn xoay điện có bộ phận quay: buộc tóc dài, không đeo khăn quàng lủng lẳng, không thò tay vào gầm bàn khi đang quay.
- Dọn chỗ ngồi bằng khăn ướt sau buổi tập; đất bắn khô lại thành bụi.
Câu hỏi thường gặp
Định tâm đất trên bàn xoay là gì?
Là ép khối đất quay đều quanh trục của bàn xoay, bằng cách ép lên thành hình nón rồi ép xuống nhiều lần. Đất đã định tâm thì tay đặt lên thấy đứng yên, không bị đẩy ra vào.
Vì sao vuốt gốm bị sụp thành?
Thường do đất quá nhiều nước, thành dày mỏng không đều, đất chưa định tâm hoặc thành bị loe ra quá sớm. Lau nước đọng trong lòng, kéo chậm và giữ thành hơi thu vào khi kéo lên.
Người mới tập vuốt gốm mất bao lâu?
Một buổi đủ để cảm nhận kỹ thuật, nhưng để vuốt được đồ đứng vững thường cần nhiều buổi tập. Định tâm là bước khó nhất và cần thời gian nhất.
Vì sao đáy cốc gốm bị nứt hình chữ S?
Đáy không được nén khi mở lòng và có nước đọng ở đáy, khiến đáy co không đều khi khô. Nén đáy bằng ngón tay hoặc miếng gạt và lau sạch nước đáy sẽ hạn chế lỗi này.
Trẻ em có tập vuốt gốm được không?
Trẻ từ khoảng 8 tuổi có thể tập ở các lớp có người hướng dẫn và người lớn đi cùng. Cần buộc tóc, tránh đồ lủng lẳng gần bàn xoay điện và rửa tay sạch sau buổi tập.