Phơi và sấy mộc: vì sao gốm nứt trước khi vào lò nung

Gốm thường nứt trước khi vào lò vì mộc khô không đều: chỗ khô trước co lại trong khi chỗ còn ướt chưa co, hai phần kéo nhau tới mức đất rách. Nguyên nhân hay gặp là phơi nắng gắt, gió lùa một phía, thành dày mỏng chênh nhau, hoặc chỗ nối quai, nối thân có độ ẩm khác nhau. Phơi chậm, đều, trong râm là cách chính để tránh.

Đất co khi khô: chuyện của nước giữa các hạt

Đất sét dẻo vì có màng nước bao quanh các phiến khoáng. Khi phơi, nước ở bề mặt bay hơi trước, nước bên trong di chuyển ra ngoài theo các khe giữa hạt. Màng nước mỏng đi, các phiến xích lại gần nhau: đất co. Khi các phiến đã chạm nhau, đất ngừng co dù vẫn còn một ít nước trong các lỗ rỗng.

Mức co khi khô tuỳ loại đất. Đất càng mịn, càng dẻo thì co càng nhiều. Thêm co khi nung nữa, tổng cộng một món đồ có thể nhỏ đi đáng kể so với lúc mới vuốt, vì vậy thợ làm đồ theo kích thước định trước luôn tính phần co.

Bốn trạng thái của mộc

Mẹo "áp lên má" là cách thợ dùng: mộc còn ẩm sẽ thấy mát do nước đang bay hơi. Mộc khô hẳn có nhiệt độ như không khí.

Năm kiểu nứt khi phơi và vì sao

Nứt mép miệng

Mép miệng mỏng, khô nhanh nhất. Khi mép đã co mà thân chưa co, mép bị kéo căng, rách thành những vết nứt ngắn từ mép xuống. Cách tránh: phủ nhẹ mép bằng nilon hoặc giấy ẩm trong giai đoạn đầu, cho thân bắt kịp.

Nứt chân, nứt đáy

Đáy đặt trên mặt kê ít thoáng nên khô chậm hơn thành. Thành co trước, kéo đáy. Nếu đáy lại dày hơn thành thì càng lệch. Nứt hình chữ S giữa đáy thường bắt nguồn từ khi vuốt: đáy không được nén. Cách tránh: tiện cho đáy và thành dày gần nhau, lật úp đồ khi đã se để đáy được thoáng, kê trên giá có khe.

Nứt chỗ nối quai, vòi

Quai làm riêng, gắn vào thân. Nếu quai ướt hơn thân hoặc ngược lại, hai bên co khác nhau, đường nối rách. Cách tránh: gắn khi cả hai cùng độ se; vạch chéo hai mặt tiếp xúc, quét hồ đất lỏng, miết kỹ; phủ chỗ nối cho khô chậm.

Cong vênh

Đĩa, ngói, tấm phẳng hay vênh vì một mặt khô nhanh hơn mặt kia. Mặt khô trước co lại, kéo tấm cong về phía đó. Cách tránh: lật đều, kê phẳng, đè nhẹ khi cần, phơi trong râm.

Nứt do đất

Đất co quá nhiều hoặc chưa nhào kỹ, độ ẩm không đều sẵn từ trong khối, thì phơi cẩn thận đến đâu cũng nứt. Cách sửa nằm ở khâu làm đất: pha thêm samốt hoặc cát, ủ và nhào kỹ.

Phơi kiểu làng nghề: râm, thoáng và xoay

Ở các làng gốm, giàn phơi thường đặt dưới mái che, nơi thoáng gió nhưng không lùa mạnh một hướng. Đồ được xoay hướng theo ngày, đồ to được che bớt phần trên. Mùa hanh khô phơi nhanh nhưng dễ nứt; mùa nồm thì mộc rất lâu khô, thợ phải kéo dài thời gian phơi hoặc hong gần lò.

Chum vại to ở các làng sành có khi phơi cả tuần hoặc lâu hơn. Đồ nhỏ, mỏng vài ngày là đủ. Không có con số chung, chỉ có dấu hiệu: màu đều, không còn mát tay, gõ nhẹ kêu khô.

Nguyên tắc chung của mọi làng là để nước thoát từ trong ra ngoài với tốc độ đều. Mặt ngoài khô quá nhanh sẽ đóng thành một lớp vỏ co cứng trong khi lõi còn ướt, đó là mầm của vết nứt.

Sấy trước khi nung: phần nước cuối cùng

Mộc "khô" ngoài không khí vẫn còn ít nước trong các lỗ rỗng. Nếu nâng nhiệt nhanh từ đầu, nước này hoá hơi trong lòng thành dày, áp suất tăng, đồ có thể nổ vỡ, bắn mảnh trong lò. Vì vậy mọi mẻ nung đều bắt đầu bằng giai đoạn sấy: giữ lò ở nhiệt độ thấp, nâng rất chậm qua mốc khoảng 100°C, có khi để cửa lò hé cho hơi thoát.

Ở lò củi xưa, thợ đốt "lửa non" nhỏ suốt nhiều giờ trước khi đốt to. Ở lò điện, lò ga, đó là chương trình nâng nhiệt chậm ở đoạn đầu. Đồ càng dày càng cần sấy lâu.

Thời tiết Việt Nam và chuyện phơi mộc

Khí hậu nước ta làm khâu phơi khó theo hai cách trái ngược. Mùa hanh khô cuối năm ở miền Bắc, gió bấc thổi khô nhanh, mộc dễ nứt mép, nứt chân nếu để ngoài gió. Mùa nồm xuân, độ ẩm gần bão hoà, mộc gần như không khô, có khi còn hút ẩm ngược lại, xưởng phải chờ hoặc hong gần lò.

Ở miền Trung, gió Lào mùa hè khô nóng là kẻ thù của đồ to; mùa mưa lũ thì nhiều xưởng ngừng làm. Ở Nam Bộ, mùa mưa kéo dài, xưởng phơi dưới mái che rộng, dựa vào gió thoáng hơn là nắng.

Thợ các làng đều có cách xoay xở theo mùa: tăng hay giảm che phủ, chọn mặt hàng hợp thời tiết, xếp lịch nung theo lượng mộc đã khô. Người tập ở nhà có thể bắt chước bằng thùng nhựa có nắp hé để làm chậm, hoặc phòng có máy hút ẩm để làm nhanh, nhưng luôn tránh gió thổi thẳng.

Cứu mộc bị nứt: được và không được

• Nứt nhỏ khi còn se: có thể vạch rộng vết nứt, lấp hồ đất cùng loại, miết kỹ rồi phủ cho khô chậm. Nhiều khi vẫn nứt lại khi nung.
• Nứt khi đã khô trắng: rất khó cứu. Đất khô và đất ướt co khác nhau, chỗ vá sẽ tách ra.
• Đồ hỏng chưa nung: ngâm nước cho tan, nhào lại thành đất dùng tiếp. Đây là ưu điểm lớn của đất chưa nung: không có gì bỏ phí.

Khi đập, bóp đồ khô hỏng để tái chế, làm ở chỗ ướt hoặc ngâm trước, đừng đập khô vì sẽ sinh bụi silic.

Góc nhìn hôm nay: tự phơi đồ đầu tay

1. Để đồ vừa vuốt dưới một tấm nilon trùm lỏng một ngày cho se đều.
2. Tiện chân, gắn quai khi se như da.
3. Phơi trong nhà nơi thoáng, tránh quạt thổi thẳng, tránh nắng.
4. Lật úp khi đã cứng để đáy khô.
5. Thử bằng cách áp lên má; còn mát là chưa khô.
6. Nếu gửi xưởng nung hộ, báo đồ dày bao nhiêu để thợ sấy đủ.

Một món đầu tay nứt không phải thất bại; nó cho thấy chỗ nào khô trước, chỗ nào dày quá. Nhìn hướng vết nứt là đọc được nguyên nhân.