Đất sét là loại đất có hạt cực mịn, phần lớn là các khoáng sét dạng phiến mỏng; khi trộn nước, các phiến trượt lên nhau nên đất dẻo, nặn được và giữ được hình. Cao lanh là đất sét trắng, ít tạp chất, chịu nhiệt cao, dùng làm sứ. Đất thó là cách thợ gốm gọi đất sét dẻo dùng để tạo hình nói chung. Độ dẻo là thứ người thợ đo bằng tay mỗi ngày trước khi làm.
Đất sét được tạo ra thế nào
Đất sét sinh ra từ đá. Qua hàng triệu năm, đá có tràng thạch như đá granit bị nước, khí hậu phân huỷ. Tràng thạch biến đổi thành khoáng sét, phần dễ tan bị nước cuốn đi, phần còn lại là những hạt rất nhỏ.
Có hai kiểu mỏ sét. Đất nằm ngay tại chỗ đá mẹ bị phân huỷ thường ít bị lẫn tạp, hạt to hơn, màu trắng: đó là kiểu thường gặp của cao lanh. Đất bị nước cuốn đi, lắng ở lòng sông, đáy hồ, bãi bồi thì hạt rất mịn, dẻo hơn nhưng lẫn sắt, chất hữu cơ, cát: đó là đất sét trầm tích, như đất phù sa của đồng bằng.
Điều này giải thích một nghịch lý quen thuộc với thợ gốm: đất trắng thì ít dẻo, đất dẻo thì ít trắng. Muốn có xương trắng mà vẫn dễ vuốt, người ta phải phối trộn.
Vì sao đất sét dẻo: phiến mỏng và nước
Khoáng sét phổ biến nhất trong cao lanh là kaolinit. Dưới kính hiển vi, hạt kaolinit là những phiến dẹt sáu cạnh, mỏng hơn sợi tóc rất nhiều lần, xếp chồng như cỗ bài.
Khi thêm nước, nước bao quanh mỗi phiến thành một lớp màng. Lớp màng ấy vừa cho các phiến trượt lên nhau (đất uốn được), vừa hút chúng dính vào nhau (đất giữ được hình sau khi uốn). Đó là độ dẻo. Ít nước quá thì phiến chạm nhau, đất nứt khi uốn. Nhiều nước quá thì màng dày, đất nhão, sụp.
Hạt càng mịn, bề mặt càng nhiều, màng nước càng nhiều, đất càng dẻo. Vì vậy đất trầm tích hạt mịn dẻo hơn cao lanh hạt to. Chất hữu cơ trong đất ủ lâu cũng giúp tăng độ dẻo, đây là một lý do thợ thích đất "ủ lâu năm".
Cao lanh, đất sét dẻo, đất đỏ: ba loại thợ hay gặp
| Loại đất | Màu khi nung | Độ dẻo | Chịu nhiệt | Dùng làm |
|---|---|---|---|---|
| Cao lanh | Trắng | Thấp | Rất cao | Sứ, xương gốm trắng |
| Sét dẻo trầm tích (đất thó trắng xám) | Trắng ngà, xám | Cao | Khá cao | Pha vào cao lanh để dễ vuốt; sành, gốm men |
| Sét đỏ nhiều sắt | Đỏ, nâu | Khá đến cao | Thấp đến trung bình | Đất nung, gạch ngói, sành nâu |
Tên gọi theo vùng rất khác nhau. Có nơi gọi đất sét dẻo là "đất thó", có nơi gọi "đất sét trắng", "đất phù sa". Cách chắc nhất là hỏi thợ: đất này nung lên màu gì, chịu tới đâu.
Các làng gốm phía Bắc xưa nổi tiếng với việc tìm đất ở xa. Thợ Bát Tràng dùng đất trắng và cao lanh từ nhiều vùng trung du, trong đó thường được nhắc là cao lanh vùng Trúc Thôn (nay thuộc TP Hải Phòng) và đất sét trắng vùng Hồ Lao. Các làng sành như Phù Lãng, Hương Canh dùng đất đỏ tại chỗ.
Làm đất: từ cục đất mỏ tới bánh đất vuốt được
- Phơi, đập nhỏ đất mỏ.
- Ngâm và khuấy trong bể thành nước bùn loãng. Sạn, cát to, rễ cây chìm hoặc nổi, bị loại.
- Lọc qua sàng hoặc cho chảy qua nhiều bể lắng nối tiếp. Bể sau lắng hạt mịn hơn bể trước.
- Rút nước: để lắng, tháo nước trong, phơi hoặc cho vào bể có đáy hút nước tới khi đất đặc lại.
- Ủ đất ở chỗ ẩm, có khi hàng tháng. Nước phân bố đều, độ dẻo tăng.
- Nhào trước khi dùng để đuổi bọt khí và làm đều độ ẩm.
Ngày nay nhiều xưởng mua đất đã lọc, đã ép bánh từ cơ sở chuyên làm đất. Thợ chỉ việc nhào lại.
Nhào đất: vì sao không được bỏ qua
Đất có bọt khí là đất dễ hỏng. Khi vuốt trên bàn xoay, bọt khí làm thành mỏng lệch, phồng lên. Khi nung, khí giãn nở và đất co quanh nó có thể làm phồng hoặc nứt. Nhào đất là ép khí ra và làm cho độ ẩm đều khắp khối.
Thợ có nhiều kiểu nhào. Kiểu lăn xoắn (đất xoay thành hình như vỏ ốc) và kiểu ép đầu bò (đất ép xuống, gập lên như hình đầu con bò) là hai kiểu phổ biến. Điểm chung là đẩy khí ra ngoài chứ không gập khí vào trong. Một mẹo thử: cắt đôi khối đất đã nhào bằng dây, mặt cắt phải mịn, không có lỗ khí.
Thử độ dẻo bằng tay
Thợ không có máy đo độ dẻo, nhưng có những phép thử nhanh.
- Uốn vòng: lăn một que đất dài bằng ngón tay, uốn quanh ngón tay. Đất dẻo uốn thành vòng không nứt. Đất kém dẻo nứt chân chim ở mặt ngoài.
- Bóp: bóp một nắm đất, đất dẻo để lại dấu vân tay rõ, không dính tay quá, không vỡ vụn.
- Co ngót: vạch một đoạn thẳng có độ dài biết trước lên miếng đất ướt, phơi khô, nung, đo lại. Đất co nhiều thì dễ nứt, cong vênh.
Để chỉnh, thợ pha thêm đất dẻo vào đất ít dẻo, hoặc pha cát, samốt (đất đã nung nghiền nhỏ) vào đất quá dẻo, co nhiều. Samốt và cát không co khi khô, giúp khung đất vững hơn, như thợ Bàu Trúc trộn cát vào đất sông.
An toàn khi làm đất
Đất sét ướt không gây hại. Nguy cơ nằm ở bụi: đất khô, đất vụn bị giẫm, bột đất khi pha chứa silic tinh thể. Hít bụi mịn này lâu ngày gây bệnh bụi phổi silic, một bệnh không hồi phục.
- Lau sàn, bàn bằng khăn ướt, không quét khô, không thổi bụi bằng hơi.
- Khi đổ, trộn đất bột, đeo khẩu trang lọc bụi loại N95 hoặc P2.
- Không để quần áo dính đất khô vào chỗ ăn ngủ.
- Trẻ em tập làm đất chỉ dùng đất ướt, có người lớn dọn dẹp.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu đất ở đâu
Đến một làng gốm, hãy xin xem bể ngâm và đống đất ủ trước khi xem bàn xoay. Hỏi thợ đất lấy ở đâu, ủ bao lâu, pha những gì. Nhiều thợ sẽ bẻ một cục đất cho xem, bảo bóp thử. Cảm giác đất dẻo hay khô trong lòng bàn tay là bài học đầu tiên của nghề gốm. Tài liệu vật liệu học phổ thông về khoáng sét, kaolinit, và các sách về làng nghề gốm (như nghiên cứu Bát Tràng của Phan Huy Lê và cộng sự) là chỗ đọc thêm.
Câu hỏi thường gặp
Đất sét là gì?
Là đất có hạt cực mịn, chủ yếu gồm khoáng sét dạng phiến mỏng hình thành từ đá bị phong hoá. Khi trộn nước, các phiến trượt lên nhau nên đất dẻo, nặn được và giữ hình; khi nung, đất biến thành gốm không tan lại trong nước.
Cao lanh là gì?
Cao lanh là đất sét trắng, thành phần chính là khoáng kaolinit, ít sắt và tạp chất, chịu nhiệt rất cao. Nó là nguyên liệu chính để làm sứ và xương gốm trắng, nhưng kém dẻo nên thường được pha với đất sét dẻo hơn.
Đất thó là gì?
Đất thó là cách thợ gốm ở nhiều vùng gọi loại đất sét dẻo dùng để tạo hình. Tên gọi thay đổi theo địa phương, nên khi mua hoặc hỏi nên hỏi thêm đất nung lên màu gì và chịu được nhiệt độ bao nhiêu.
Vì sao phải nhào đất trước khi làm gốm?
Để đẩy bọt khí ra và làm độ ẩm đều trong khối đất. Bọt khí làm thành đồ lệch khi vuốt và có thể gây phồng, nứt khi nung.
Bụi đất sét có độc không?
Đất ướt không gây hại, nhưng bụi đất khô chứa silic tinh thể, hít lâu ngày có thể gây bệnh bụi phổi silic. Nên lau ướt thay vì quét khô và đeo khẩu trang lọc bụi khi xử lý đất bột.