Vải lanh của người H'Mông: từ cây lanh tới tấm vải qua những công đoạn nào

Vải lanh của người H'Mông dệt từ sợi vỏ thân cây lanh, tức cây gai dầu giống lấy sợi, chứ không phải từ cây lanh làm vải linen ở châu Âu. Từ lúc cắt cây tới khi có tấm vải phải qua hàng chục công đoạn: phơi, tước vỏ, nối sợi bằng tay, se, luộc, lăn cho mềm, rồi mới dệt. Việc nối sợi gần như không lúc nào dứt, nên ở các bản H'Mông vùng cao phía Bắc dễ thấy phụ nữ vừa đi đường vừa nối lanh. Một tấm vải lanh là kết quả của nhiều tháng làm tay.

Cây lanh của người H'Mông là cây gì

Đây là điểm hay bị nhầm nhất. Trong tiếng Việt, "vải lanh" ở cửa hàng thường dùng để chỉ vải linen, dệt từ sợi cây lanh Linum usitatissimum, loại cây trồng nhiều ở châu Âu. Còn "lanh" mà người H'Mông trồng để dệt là cây gai dầu, cùng loài với một cây được quản lý chặt vì có chứa chất gây nghiện, nhưng là giống được chọn để lấy sợi. Việc trồng loại cây này chịu sự quản lý riêng của nhà nước, gắn với nhu cầu dệt truyền thống của đồng bào.

Sợi của hai cây này đều là sợi libe, tức sợi nằm trong lớp vỏ thân, đều bền và cứng. Nhưng chúng là hai cây khác nhau, vải khác nhau, và khi mua nên phân biệt: tấm vải "lanh" bày ở cửa hàng thành phố chưa chắc là vải lanh H'Mông.

Vì sao sợi vỏ cây lại bền

Sợi libe là những bó tế bào dài, thành dày, giàu cellulose, có nhiệm vụ giữ cho thân cây đứng vững trước gió. Chúng dài hơn hẳn xơ bông, nên sợi kéo ra bền, ít xơ, nhưng cứng và thô. Toàn bộ quy trình làm vải lanh là cuộc vật lộn để giữ được độ bền mà bớt đi độ cứng: luộc, lăn, giặt nhiều lần chính là để làm mềm sợi.

Các công đoạn làm vải lanh

1. Trồng và thu hoạch: cây lanh trồng trên nương, mọc nhanh trong vài tháng. Khi cây đủ cao, cắt cả thân.
2. Phơi: thân lanh phơi nắng cho khô vừa, vỏ dễ tách.
3. Tước vỏ: bẻ thân, tước lớp vỏ thành những dải dài. Lõi gỗ bỏ đi.
4. Giã cho mềm: các dải vỏ được giã hay đập để tách sợi, bỏ bớt phần vỏ ngoài.
5. Nối sợi: xé dải vỏ thành sợi mảnh, rồi nối đầu sợi này với đầu sợi kia bằng cách xoắn và vê giữa ngón tay. Đây là công đoạn lâu nhất.
6. Se sợi: cho sợi đã nối qua guồng se, xoắn chặt thêm, cuộn thành con sợi.
7. Luộc sợi: luộc con sợi, thường với tro bếp, rồi giặt nhiều lần. Tro cho nước có tính kiềm, giúp làm mềm và làm trắng sợi.
8. Dệt: dệt trên khung gỗ đạp chân, kiểu dệt trơn, khổ vải hẹp.
9. Lăn vải: tấm vải được cuộn quanh khúc gỗ, đặt trên phiến đá phẳng, người đứng lên khúc gỗ lăn qua lăn lại. Sức nặng và ma sát làm sợi dẹt ra, vải mềm và bóng hơn.

Sau khi dệt, nhiều tấm vải còn được vẽ sáp ong và nhuộm chàm để tạo hoa văn; đó là phần việc về màu và hoa văn, không đi sâu ở đây.

Nối sợi: việc không bao giờ hết

Sợi lanh không liền một mạch như tơ tằm. Mỗi đoạn sợi chỉ dài bằng thân cây. Muốn có sợi đủ dài để dệt, phải nối hàng nghìn đoạn. Người H'Mông nối bằng cách tách đầu sợi, đặt chồng lên đầu sợi kia, vê xoắn giữa ngón cái và ngón trỏ. Mối nối không thắt nút, chỉ dựa vào ma sát của các thớ sợi xoắn vào nhau; sau khi se, mối nối gần như biến mất.

Vì việc này làm được bằng tay không, không cần ngồi một chỗ, nên phụ nữ H'Mông làm mọi lúc rảnh: lúc đi chợ, lúc ngồi trông nhà, lúc trò chuyện. Cuộn sợi đeo bên người lớn dần qua từng ngày. Người ngoài chỉ thấy tấm vải, ít ai thấy con số giờ công nằm trong những cuộn sợi ấy.

Lăn vải trên đá: vật lý của sự mềm

Công đoạn lăn vải là ví dụ đẹp về "khoa học vật liệu bằng tay". Sợi lanh sau dệt vẫn tròn và cứng, các sợi chỉ chạm nhau ở vài điểm. Khi bị ép dưới sức nặng người đứng trên khúc gỗ và lăn đi lăn lại trên đá, sợi bị dẹt, các thớ sợi bên trong bị bẻ gãy những liên kết cứng, mặt vải nhẵn ra. Kết quả là vải mềm, rủ, bề mặt hơi bóng. Đây cũng là nguyên lý của việc cán vải trong công nghiệp dệt, chỉ khác là dùng trục máy thay cho khúc gỗ và người.

Vải lanh trong đời sống người H'Mông

Vải lanh không chỉ là vật liệu may mặc. Theo các tài liệu dân tộc học, nó có chỗ đứng đặc biệt trong đời sống tinh thần của người H'Mông, nhất là trong nghi lễ tang ma, nơi đồ vải lanh được dùng cho người đã khuất. Vì vậy, nhiều gia đình vẫn giữ việc tự trồng và dệt lanh dù vải công nghiệp đã sẵn ở chợ. Người ngoài khi mua đồ lanh nên biết điều này để hiểu vì sao một số tấm vải hay một số loại đồ không được đem bán, và không nài mua.

Trong đời sống thường ngày, vải lanh được may váy, áo, địu, túi. Độ bền của sợi libe hợp với nếp sống nương rẫy: vải ít rách khi va quệt, càng mặc càng mềm. Nhược điểm là nặng và cứng hơn vải bông khi mới dệt, nên ngày nay nhiều bộ trang phục kết hợp: phần cần bền dùng lanh, phần cần mềm dùng vải bông hay vải công nghiệp.

Với người làm thủ công ở thành phố, sợi lanh và vải lanh còn là bài học về vật liệu: một sợi đi từ thân cây cứng tới tấm vải mềm hoàn toàn nhờ tay người và vài thứ đơn giản như tro bếp, nước, đá và khúc gỗ.

So sánh vải lanh H'Mông với vải linen và vải bông

Xem nghề dệt lanh ở đâu

Nghề dệt lanh có ở nhiều bản H'Mông vùng cao phía Bắc. Một trong những nơi được biết đến nhiều là Lùng Tám, vùng Quản Bạ của tỉnh Hà Giang cũ, nay thuộc tỉnh Tuyên Quang, nơi có cơ sở dệt lanh đón khách xem các công đoạn. Ở Hà Nội, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam trưng bày dụng cụ và sản phẩm dệt lanh, xem trước sẽ dễ hiểu khi lên bản.

• Xin phép trước khi chụp ảnh người, nhất là phụ nữ đang làm việc.
• Hỏi xem tấm vải dệt từ sợi lanh hoàn toàn hay pha sợi bông, sợi công nghiệp.
• Sờ một tấm vải mới dệt và một tấm đã dùng lâu để thấy lanh mềm dần theo thời gian.
• Đường vùng cao quanh co, nhiều dốc; đi mùa khô, tránh những ngày mưa lớn dễ sạt lở.

Giữ đồ vải lanh

Vải lanh càng giặt càng mềm. Giặt tay nước lạnh, xà phòng nhẹ, không vò mạnh chỗ có hoa văn sáp. Phơi nơi thoáng. Vải lanh ít bị mọt hơn vải len, nhưng để ẩm lâu vẫn mốc, nên cất khi đã khô hẳn. Những tấm có nhuộm chàm có thể ra màu ở mấy lần giặt đầu, nên giặt riêng.