Mã Châu là làng dệt lụa ở vùng Duy Xuyên, bên sông Thu Bồn, thuộc tỉnh Quảng Nam cũ, nay là TP Đà Nẵng. Đây là một trong những làng dệt lâu đời nhất của xứ Quảng, gắn với vùng trồng dâu nuôi tằm dọc bãi bồi Thu Bồn và với thương cảng Hội An ở hạ lưu, nơi tơ lụa từng là mặt hàng buôn quan trọng của Đàng Trong. Đi Mã Châu là để thấy một làng dệt sống nhờ con sông: bãi dâu ở thượng nguồn, khung dệt trong làng, cảng buôn ở cửa biển.
Vị trí: làng dệt giữa bãi dâu và cửa biển
Mã Châu nằm ở vùng Duy Xuyên, cách phố cổ Hội An không xa về phía tây. Sông Thu Bồn bồi đắp hai bên bờ những dải đất phù sa mịn, hợp để trồng dâu. Lá dâu nuôi tằm, kén cho tơ, tơ về khung cửi, lụa theo thuyền xuôi xuống cảng. Một chuỗi nghề trọn vẹn nằm gọn trong mấy chục cây số đường sông.
Ngày nay chuỗi ấy không còn khép kín như xưa: vùng dâu đã thu hẹp nhiều, một phần tơ được mua từ nơi khác. Nhưng địa thế làng vẫn giải thích được vì sao nghề dệt bám rễ ở đây chứ không ở một làng nào khác trong vùng.
Tơ lụa xứ Quảng trong sử sách
Từ thế kỷ 16–17, khi các chúa Nguyễn mở mang Đàng Trong, Hội An thành nơi thương thuyền Nhật Bản, Trung Hoa và châu Âu ghé lại. Tơ sống và lụa là một trong những mặt hàng được tìm mua ở đây. Các ghi chép của thế kỷ 18 về Đàng Trong, trong đó có Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, có nhắc tới tơ lụa xứ Quảng giữa các sản vật và hàng buôn của vùng. Người viết hôm nay nên dừng ở mức đó: tơ lụa Quảng Nam là hàng hoá có thật và quan trọng; còn con số sản lượng hay giá trị cụ thể thì các nguồn khác nhau và không nên tự suy.
Bà chúa Tằm Tang: truyền thuyết của vùng Duy Xuyên
Ở Duy Xuyên lưu truyền chuyện về một bà phi thời các chúa Nguyễn, được dân quen gọi là bà chúa Tằm Tang, người đã khuyến khích dân trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa. Câu chuyện này thuộc truyền thuyết và tín ngưỡng địa phương; nhân vật, niên đại và công lao cụ thể được kể khác nhau tuỳ người kể. Nó cho thấy một điều chắc chắn hơn: nghề tằm tơ ở vùng này đủ quan trọng để dân làng gắn nó với người có quyền thế và thờ phụng lâu dài.
Lụa Mã Châu khác lụa miền Bắc ở chỗ nào
Không có "công thức" riêng nào được giữ bí mật làm lụa Mã Châu khác hẳn lụa nơi khác; các làng dệt Việt dùng chung nguyên lý khung cửi. Cái khác nằm ở chỗ chọn sợi, chọn kiểu dệt và thị trường. Lụa xứ Quảng truyền thống thiên về lụa trơn, dày dặn, mặt vải chắc, hợp khí hậu nắng nóng miền Trung và dùng may áo mặc hằng ngày, thay vì những loại vải hoa cầu kỳ dành cho lễ phục.
Ngày nay, cùng với lụa tơ tằm, làng dệt nhiều loại vải pha và vải sợi khác theo đơn hàng. Sự đa dạng ấy giúp làng sống được, nhưng cũng là lý do người mua cần hỏi kỹ từng tấm.
Từ bãi dâu tới tấm lụa: chuỗi việc của vùng Duy Xuyên
| Khâu | Xưa ở vùng Thu Bồn | Hôm nay |
|---|---|---|
| Trồng dâu | Bãi bồi ven sông, đất phù sa | Diện tích thu hẹp nhiều so với trước |
| Nuôi tằm | Hộ gia đình trong vùng | Còn rải rác; nhiều nơi bỏ nghề |
| Ươm tơ | Bếp ươm thủ công tại làng | Một phần tơ mua từ vùng khác |
| Dệt | Khung cửi gỗ đạp chân | Khung dệt máy là chính, khung tay để trình diễn |
| Bán | Theo thuyền xuống cảng Hội An | Bán tại làng, phố Hội An và theo đơn |
Hiểu bảng này giúp người đi tham quan nhìn đúng cái mình thấy: một gian ươm tơ và khung cửi tay ở các điểm trình diễn là để giữ và giới thiệu nghề, còn sản lượng chính hôm nay đến từ khung máy.
Vì sao lụa cần một con sông
Câu hỏi nghe đơn giản nhưng là chìa khoá để hiểu nhiều làng dệt Việt. Nghề tằm tơ cần ba thứ gắn với nước: dâu cần đất phù sa và độ ẩm; ươm tơ cần nhiều nước sạch để nấu kén; chuội và giặt vải cần nước chảy. Thêm vào đó, tơ lụa nhẹ, giá trị cao, rất hợp chở thuyền. Không ngẫu nhiên mà Vạn Phúc nằm bên sông Nhuệ, Nha Xá ở vùng sông Hồng – sông Đáy, còn Mã Châu bên Thu Bồn.
Lũ lụt cũng là mặt trái. Vùng hạ lưu Thu Bồn ngập gần như năm nào cũng có. Nhà dệt ở đây quen kê khung, cất tơ lên cao trước mùa lũ: tơ và lụa ngấm nước bẩn rồi để lâu sẽ ố, mốc, gần như không cứu được.
Cầm một tấm lụa trơn: kiểm gì trước khi mua
Lụa trơn không có hoa văn che chắn, nên mọi khuyết tật đều lộ. Ba bước kiểm nhanh tại chỗ:
- Soi ra chỗ sáng: kéo căng một đoạn trước cửa hay ngoài trời. Mặt vải đều thì tốt; thấy vệt ngang dày mỏng xen nhau là sợi ngang không đều hoặc lực dập không đều; thấy đường kẻ dọc là có sợi dọc chùng hay nối.
- Xem mép: mép vải thẳng, không lượn sóng, sợi ngang quay đầu gọn.
- Kéo chéo nhẹ: cầm hai góc đối nhau kéo nhẹ. Lụa dệt khít giãn ít và trở về; vải dệt thưa hay kém chất lượng xô lệch sợi, để lại vết.
Rồi mới tới câu hỏi thành phần: tơ tằm hoàn toàn hay có pha, và xin thử vài sợi. Hai lớp kiểm này trả lời hai câu khác nhau: một là tấm vải dệt có đẹp không, một là sợi có đúng như tên gọi không.
Đi Mã Châu và vùng Duy Xuyên
- Kết hợp với Hội An trong một ngày: làng dệt ở thượng lưu, phố cổ ở hạ lưu, đi đúng chiều con đường tơ lụa xưa.
- Tránh tháng mưa lũ miền Trung (thường từ khoảng tháng 9 tới tháng 12 dương lịch); đường quê có thể ngập.
- Hỏi trước xem cơ sở có còn bếp ươm tơ, khung cửi tay đang làm không, hay chỉ còn trưng bày.
- Khi xem ươm tơ, đứng xa nồi nước nóng; khi xem khung máy, không chạm vào bộ phận chuyển động, giữ trẻ sát bên.
- Mua lụa thì hỏi thành phần, sờ và xin thử một sợi. Lụa tơ tằm khi đốt có mùi khét như tóc cháy và tàn bóp ra bột; sợi tổng hợp chảy vón thành hạt.
- Muốn đọc thêm về thương cảng Hội An, các trưng bày gốm và hàng hoá trong phố cổ cho thấy Hội An từng buôn bán với những ai.
Giữ lụa trong khí hậu miền Trung
Lụa tơ tằm là sợi protein. Nắng gắt làm nó ố vàng và yếu dần; mồ hôi để lâu làm vải đổi màu ở nách, cổ; ẩm lâu ngày thì mốc. Với khí hậu nóng ẩm, nên giặt sớm sau khi mặc, giặt tay nước lạnh với xà phòng trung tính, không ngâm lâu, không vắt xoắn, phơi râm nơi thoáng gió. Cất tủ thì để vải khô hẳn, gói giấy không axit hoặc vải bông, tránh túi nilon kín vì hơi ẩm bị nhốt bên trong.
Câu hỏi thường gặp
Làng lụa Mã Châu ở đâu?
Làng lụa Mã Châu nằm ở vùng Duy Xuyên bên sông Thu Bồn, thuộc tỉnh Quảng Nam cũ, nay là TP Đà Nẵng. Làng cách phố cổ Hội An không xa về phía tây.
Bà chúa Tằm Tang là ai?
Đó là nhân vật trong truyền thuyết vùng Duy Xuyên, thường được kể là một bà phi thời các chúa Nguyễn đã khuyến khích dân trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa. Chi tiết nhân thân và niên đại được kể khác nhau, nên xem đây là truyền thuyết địa phương.
Lụa Mã Châu có liên quan gì tới Hội An?
Hội An là thương cảng ở hạ lưu sông Thu Bồn, nơi thương thuyền nước ngoài ghé mua hàng thời các chúa Nguyễn. Tơ lụa vùng Duy Xuyên theo đường sông xuống cảng, nên nghề dệt Mã Châu gắn chặt với việc buôn bán ở Hội An.
Lụa Mã Châu hôm nay còn dệt tay không?
Sản lượng chính hôm nay đến từ khung dệt máy. Khung cửi tay và bếp ươm tơ thủ công vẫn còn ở một số cơ sở, chủ yếu để giữ nghề và trình diễn. Nên hỏi trước khi đến nếu muốn xem dệt tay.