Khung cửi là bộ khung gỗ giữ căng hàng trăm tới hàng nghìn sợi dọc song song, để người dệt luồn sợi ngang qua lại. Go là bộ phận nâng một nhóm sợi dọc lên, hạ nhóm kia xuống để mở ra một khe; thoi mang sợi ngang lao qua khe ấy; lược dập sợi ngang cho chặt. Lặp lại động tác này hàng vạn lần là thành tấm vải. Mọi kiểu dệt, từ lụa trơn tới gấm nhiều hoa, chỉ khác nhau ở chỗ mỗi lần go nâng những sợi dọc nào.
Sợi dọc và sợi ngang: hai việc khác nhau
Trong một tấm vải dệt thoi có hai hệ sợi vuông góc. Sợi dọc chạy theo chiều dài tấm vải, được mắc lên khung từ trước và chịu căng suốt thời gian dệt. Sợi ngang chạy theo chiều khổ vải, được thoi đưa vào từng đường một.
Hai hệ sợi chịu hai kiểu lực khác nhau, nên thợ chọn sợi khác nhau cho chúng. Sợi dọc bị kéo căng, cọ vào go và lược hàng nghìn lần, nên phải bền, xoắn chặt, thường được hồ cho cứng. Sợi ngang không phải chịu căng như thế, nên có thể mềm hơn, xoắn ít hơn, thậm chí to nhỏ không đều. Khi người bán nói một tấm vải "dọc tơ ngang bông" hay "dọc tơ ngang đũi", đó là mô tả hai hệ sợi làm bằng hai thứ khác nhau.
Các bộ phận của khung cửi
| Bộ phận | Việc nó làm |
|---|---|
| Trục sợi dọc (trục cửi) | Nằm phía sau, cuộn sẵn toàn bộ sợi dọc, nhả dần ra khi vải dài thêm |
| Go | Những khung nhỏ hay dây có lỗ, mỗi sợi dọc luồn qua một lỗ; nâng go là nâng cả nhóm sợi |
| Bàn đạp | Nối với go bằng dây, đạp chân để đổi go lên xuống, hai tay rảnh cho thoi và lược |
| Thoi | Thân gỗ thuôn hai đầu, ruột rỗng chứa suốt sợi ngang, lao qua khe sợi dọc |
| Lược (khổ, phím) | Hàng răng nhỏ chia sợi dọc đều theo khổ, kéo về để dập sợi ngang sát vào nhau |
| Trục cuộn vải | Nằm phía trước, gần người dệt, cuộn phần vải đã dệt xong |
Khe mở ra giữa hai lớp sợi dọc khi go nâng hạ gọi là miệng vải. Toàn bộ nhịp dệt gồm ba động tác: mở miệng vải bằng go, đưa thoi qua, dập lược. Rồi đổi go, mở miệng vải ngược lại, đưa thoi về, dập lược. Nhìn một người dệt thạo, ba động tác hoà làm một nhịp đều tay và chân.
Mắc cửi: phần việc dài hơn cả dệt
Người ngoài thường nghĩ dệt là phần khó. Thật ra, chuẩn bị sợi dọc tốn công không kém, có khi hơn. Mắc cửi là xếp hàng trăm, hàng nghìn sợi dọc cùng độ dài, cùng độ căng, theo đúng thứ tự, rồi cuộn lên trục. Một sợi chùng hơn các sợi khác sẽ tạo thành vệt lỏng chạy suốt tấm vải.
Sau đó là luồn go và luồn lược: từng sợi dọc được xỏ qua đúng lỗ go, đúng kẽ lược, theo một sơ đồ định trước. Với lụa trơn, sơ đồ đơn giản: sợi lẻ vào go một, sợi chẵn vào go hai. Với vải có hoa, sơ đồ luồn go chính là "bản vẽ" của hoa văn, sai một sợi là hỏng cả đường hoa. Ở các làng dệt, việc luồn go thường do người có kinh nghiệm nhất làm.
Hồ sợi
Sợi dọc, nhất là sợi bông và sợi tơ đã chuội, hay xơ ra khi cọ vào go. Thợ dệt hồ sợi bằng nước cơm, bột gạo hay bột sắn nấu loãng: lớp hồ bọc sợi, dán các xơ nhỏ lại, làm sợi trơn và cứng hơn. Sau khi dệt xong, vải được giặt cho trôi hồ. Đây là lý do một tấm vải mới dệt thường cứng và khác hẳn sau lần giặt đầu.
Ba kiểu dệt cơ bản: go quyết định tất cả
Cách go nâng sợi dọc tạo ra cấu trúc dệt. Ba kiểu nền tảng:
- Vân điểm (dệt trơn): một sợi lên, một sợi xuống, đổi chỗ sau mỗi đường ngang. Chỉ cần hai go. Vải chắc, hai mặt như nhau. Lụa trơn, vải bông, phần lớn vải lanh dệt kiểu này.
- Vân chéo: sợi ngang đi qua hai hay ba sợi dọc rồi mới chui xuống, điểm giao lệch dần một sợi sau mỗi đường, tạo đường chéo xiên trên mặt vải. Cần ba, bốn go trở lên. Vải mềm hơn, rủ hơn.
- Vân đoạn: sợi dọc nổi dài qua nhiều sợi ngang, các điểm giao rải thưa và không tạo đường chéo rõ. Mặt vải gần như chỉ thấy sợi dọc nên rất bóng. Lĩnh, đoạn dệt theo kiểu này.
Hoa văn chìm cùng màu trên lụa vân của Vạn Phúc là kết hợp hai kiểu dệt trên cùng một tấm: nền một kiểu, hoa một kiểu, ánh sáng phản chiếu khác nhau nên hoa hiện lên dù cùng màu sợi.
Dệt hoa: từ go hoa tới bìa đục lỗ
Muốn dệt hoa văn phức tạp, mỗi đường ngang phải nâng một tổ hợp sợi dọc riêng. Khung hai, bốn go không đủ. Thợ dệt xưa giải bằng bộ go hoa: thêm rất nhiều dây go, mỗi dây kéo một nhóm sợi, và một người phụ ngồi trên cao hay bên cạnh kéo đúng dây theo thứ tự. Một số khung dệt dân tộc dùng que hoa cài sẵn vào sợi dọc: mỗi que ghi nhớ một hàng hoa, rút lần lượt từng que là mở đúng miệng vải.
Cơ chế dùng bìa đục lỗ, gắn với tên Jacquard ở Pháp đầu thế kỷ 19, thay người kéo dây bằng một chuỗi tấm bìa: chỗ có lỗ thì kim lọt qua và nâng sợi dọc, chỗ không lỗ thì không. Chuỗi bìa là "bản ghi" của hoa văn. Nhiều xưởng dệt lụa hoa ở các làng nghề miền Bắc dùng khung kiểu này, nên khi xuống làng có thể thấy những dải bìa dài vắt trên nóc khung.
Khung cửi đạp, khung dệt máy và khung dệt tựa lưng
Khung cửi đạp chân của người Kinh, người Thái, người Mường có dạng giàn gỗ đứng, người dệt ngồi ghế, chân đạp go. Nhiều dân tộc Tây Nguyên dùng một loại khác hẳn: khung dệt tựa lưng, không có giàn, một đầu sợi dọc buộc vào cột hay chân đặt chống, đầu kia buộc vào dây đai vòng sau lưng người dệt; người dệt ngả người ra sau để giữ căng sợi. Khung này gọn, dễ mang, nhưng khổ vải hẹp.
Trong nửa sau thế kỷ 20, nhiều làng dệt đồng bằng chuyển sang khung dệt máy chạy điện. Nguyên lý vẫn y hệt: go, thoi, lược, miệng vải. Chỉ có điều động cơ làm thay tay chân, nên nhanh hơn nhiều và tiếng máy dệt chạy thành nhịp đều cả xóm.
Những lỗi dệt người mua có thể tự nhìn ra
- Vệt ngang: một đường dày hay mỏng hơn chạy suốt khổ vải, thường do sợi ngang chỗ to chỗ nhỏ hoặc lực dập lược không đều.
- Vệt dọc: một sợi dọc chùng, đứt rồi nối, hay luồn sai go, tạo đường kẻ chạy theo chiều dài.
- Mép vải lượn sóng: sợi ngang kéo quá căng ở mép, khổ vải bị thắt lại.
- Lỗ, điểm thưa: thoi đi sai miệng vải, bỏ sót sợi.
Cầm tấm vải soi ra chỗ sáng là thấy hầu hết các lỗi này. Với vải dệt tay, vài gợn nhỏ là bình thường; vệt dài và lỗ thì không.
Xem khung cửi ở đâu
Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội trưng bày khung dệt của nhiều dân tộc, có cả khung tựa lưng Tây Nguyên và khung đạp của các dân tộc phía Bắc, đặt cạnh nhau nên dễ so sánh. Ở các làng dệt như Vạn Phúc (Hà Nội), Mã Châu (Đà Nẵng), Nha Xá (Ninh Bình) có thể thấy khung dệt máy đang chạy. Khi xem, đứng lùi lại khỏi vùng thoi chạy và dây curoa của khung máy, giữ tóc dài và khăn gọn, không cho trẻ chạm vào khung đang hoạt động.
Ai muốn thử tay thì một khung dệt khổ nhỏ để bàn với vài chục sợi dọc là đủ hiểu ba động tác mở miệng, đưa thoi, dập lược. Dệt một dải vải vân điểm dài vài gang tay sẽ thấy ngay vì sao sợi dọc phải căng đều.
Câu hỏi thường gặp
Khung cửi gồm những bộ phận nào?
Khung cửi gồm trục sợi dọc, go, bàn đạp, thoi, lược và trục cuộn vải. Go nâng hạ sợi dọc tạo miệng vải, thoi mang sợi ngang lao qua, lược dập sợi ngang cho chặt, còn hai trục giữ sợi căng và cuộn vải đã dệt.
Go trong khung cửi là gì?
Go là bộ phận có các lỗ hay vòng dây, mỗi sợi dọc luồn qua một lỗ. Khi go được nâng lên, cả nhóm sợi dọc luồn qua nó cùng lên theo, mở ra khe để thoi đi qua. Số go và cách luồn go quyết định kiểu dệt.
Sợi dọc và sợi ngang khác nhau thế nào?
Sợi dọc chạy theo chiều dài vải, được mắc căng trên khung từ trước nên phải bền và thường được hồ. Sợi ngang chạy theo khổ vải, được thoi đưa vào từng đường, có thể mềm và xoắn ít hơn.
Vân điểm, vân chéo, vân đoạn là gì?
Đó là ba kiểu dệt cơ bản. Vân điểm là một lên một xuống, vải chắc; vân chéo tạo đường xiên, vải mềm rủ; vân đoạn để sợi dọc nổi dài nên mặt vải rất bóng, như lĩnh và đoạn.
Thoi dệt vải làm bằng gì?
Thoi truyền thống làm bằng gỗ cứng, thân thuôn nhọn hai đầu để lao qua khe sợi dọc, ruột rỗng chứa một suốt sợi ngang. Gỗ phải nhẵn để không mắc sợi và đủ nặng để lao thẳng.