Làng lụa Vạn Phúc (Hà Nội): lụa vân hoa chìm và cách chọn lụa ở phố lụa

Vạn Phúc là làng dệt lụa ở phía tây nội đô Hà Nội (thuộc quận Hà Đông cũ), nằm bên bờ sông Nhuệ, nổi tiếng nhất với lụa vân: loại lụa có hoa chìm cùng màu, hiện lên nhờ hai kiểu dệt khác nhau trên cùng một tấm. Làng có nghề từ nhiều thế kỷ theo truyền thống làng, thờ bà tổ nghề theo truyền thuyết, và hôm nay vừa là xưởng dệt vừa là phố bán lụa. Đi Vạn Phúc đáng giá nhất là được nghe tiếng khung dệt trong ngõ, và học cách phân biệt lụa dệt tại làng với hàng bày bán.

Làng nằm ở đâu, đi thế nào

Vạn Phúc cách trung tâm Hà Nội chừng mười mấy cây số về phía tây nam, nằm ven sông Nhuệ, ngay trong khu Hà Đông. Đầu làng có cổng, đi vào là con phố chính hai bên san sát cửa hàng lụa. Phần lớn xưởng dệt nằm trong các ngõ nhỏ phía sau. Người đi lần đầu hay chỉ đi hết phố chính rồi về, bỏ lỡ đúng phần đáng xem nhất.

Cách định hướng đơn giản: đi theo tiếng máy. Khung dệt máy chạy thành nhịp đều, nghe rõ từ đầu ngõ. Nhiều nhà mở cửa cho khách nhìn vào; muốn đứng lâu hay chụp ảnh thì xin phép chủ nhà trước.

Bà tổ nghề và chuyện cũ của làng

Theo truyền thuyết làng, nghề dệt ở Vạn Phúc gắn với một người phụ nữ tên Lã Thị Nga, được dân làng thờ làm bà tổ nghề. Chuyện kể bà từ nơi khác đến, dạy dân trồng dâu, nuôi tằm, dệt lụa. Đây là chuyện của thần phả và truyền khẩu, không phải sử liệu có niên đại chắc chắn; con số "hơn nghìn năm" hay nghe trên biển quảng cáo cũng nên hiểu theo nghĩa đó.

Điều chắc chắn hơn là lụa Vạn Phúc đã có tiếng ở vùng kinh kỳ từ lâu, thường được gọi theo tên vùng là lụa Hà Đông. Cái tên ấy đi vào văn chương, nên với nhiều người "lụa Hà Đông" gần như là tên chung của lụa đẹp miền Bắc.

Lụa vân: thứ làm nên tên tuổi Vạn Phúc

Lụa vân là lụa có hoa văn chìm, cùng màu với nền. Nhìn thẳng thấy gần như trơn; nghiêng tấm vải dưới ánh sáng thì hoa hiện ra. Hoa không in, không thêu. Nó nằm trong chính cấu trúc dệt.

Nguyên lý khá gọn: ở phần nền, sợi dọc và sợi ngang đan với nhau theo một kiểu; ở phần hoa, chúng đan theo kiểu khác, chẳng hạn để sợi dọc nổi dài hơn. Phần sợi nổi dài phản chiếu ánh sáng theo hướng khác phần đan khít, nên mắt thấy hai mảng sáng tối dù sợi cùng một màu. Muốn làm được thế, mỗi đường ngang go phải nâng một tổ hợp sợi dọc khác nhau theo bản thiết kế hoa. Ở các xưởng Vạn Phúc, việc này làm bằng khung dệt có cơ cấu bìa đục lỗ: dải bìa dài vắt trên nóc khung chính là "bản ghi" của hoa văn.

Những loại vải khác của làng

Ngoài lụa vân, làng dệt lụa trơn, the, sa, gấm, đũi và nhiều loại vải pha theo đơn hàng. Sự khác nhau giữa các loại này nằm ở sợi và kiểu dệt, có bài riêng phân biệt chi tiết. Ở đây chỉ cần nhớ: cùng là "lụa Vạn Phúc", độ dày, độ rủ, độ bóng có thể khác hẳn nhau.

Tơ từ đâu đến

Làng dệt và vùng ươm tơ từ lâu đã tách nhau. Vạn Phúc hôm nay chủ yếu mua tơ đã ươm, đã se sẵn từ các vùng trồng dâu nuôi tằm khác, rồi dệt và hoàn thiện tại làng. Đây là cách làm phổ biến của phần lớn làng dệt đồng bằng: dệt là một nghề, ươm tơ là một nghề khác.

Người mua nên biết điều này để hỏi đúng. Câu hỏi "lụa này của làng à?" chưa đủ; nên hỏi "tấm này dệt ở xưởng nào trong làng, sợi là tơ tằm hoàn toàn hay có pha?".

Phố lụa hôm nay: cả hàng làng lẫn hàng nơi khác

Như nhiều làng nghề nổi tiếng gần thành phố, phố Vạn Phúc bán cả vải dệt tại làng lẫn vải nhập từ nơi khác, kể cả vải sợi tổng hợp có ánh bóng giống lụa. Báo chí đã nhiều lần nói tới chuyện này. Không phải cửa hàng nào cũng như nhau, và không nên vơ đũa cả nắm, nhưng người mua nên tự trang bị vài phép kiểm:

• Hỏi thành phần: tơ tằm 100%, tơ pha, hay sợi tổng hợp. Cửa hàng làm ăn nghiêm túc trả lời rõ ràng.
• Sờ và vò: tơ tằm mát tay lúc đầu rồi ấm dần theo tay, vò lại thì nhăn mềm; vải polyester trơn tuột, vò thả ra gần như không nhăn.
• Nhìn ánh: tơ tằm có ánh dịu, đổi sắc nhẹ khi nghiêng; sợi tổng hợp thường bóng gắt, bóng đều như nhựa.
• Xin một sợi thử đốt: tơ tằm cháy chậm, mùi khét như tóc cháy, tàn bóp ra bột; polyester chảy vón thành hạt cứng. Chỉ đốt vài sợi rút ở mép, trên đĩa sứ, chỗ thoáng, có cốc nước bên cạnh.

Vải pha không có lỗi gì, miễn là bán đúng tên. Lụa pha bền hơn, dễ giặt hơn, hợp nhiều việc. Vấn đề chỉ nằm ở chỗ gọi tên sai.

Một xưởng dệt Vạn Phúc làm những gì

1. Nhận tơ, đánh ống: tơ mua về được đánh sang ống, suốt cho đúng việc.
2. Mắc cửi: xếp sợi dọc đúng số, đúng độ căng, cuộn lên trục.
3. Luồn go, luồn lược: từng sợi dọc vào đúng lỗ, việc của người tay nghề cao.
4. Lắp bìa hoa (với lụa vân, gấm): chuỗi bìa đục lỗ theo mẫu.
5. Dệt: khung máy chạy, người thợ canh sợi đứt và nối ngay.
6. Hoàn thiện: giặt, chuội, là, có khi nhuộm tấm; cuộn thành cây vải.

Ở bước dệt, người thợ đứng giữa nhiều khung cùng chạy, tai nghe nhịp máy. Một sợi dọc đứt, nhịp đổi, khung dừng hoặc người thợ phải dừng khung để nối. Đó là cái "nghe vải" của thợ dệt, tương tự cái "nghe thép" của thợ rèn.

Đi Vạn Phúc: việc làm được ngay

• Đi buổi sáng ngày thường, lúc xưởng chạy nhiều; cuối tuần phố đông khách, nhiều xưởng nghỉ.
• Vào ngõ, tìm nhà có khung dệt đang chạy, xin phép đứng xem chừng mười phút: nhìn bìa hoa chạy và thoi lao qua miệng vải.
• Đứng cách khung máy, không chạm vào dây curoa, giữ tóc và khăn gọn, trông trẻ nhỏ sát bên.
• Ghé đình làng, nơi thờ bà tổ nghề theo truyền thuyết; mùa lễ hội của làng thường diễn ra đầu năm âm lịch, nên hỏi lịch ở địa phương trước khi đi.
• Khi mua, hỏi thành phần, xin mẫu sợi để kiểm, giữ hoá đơn có ghi tên loại vải.
• Lụa tơ tằm mua về giặt tay nước lạnh với xà phòng trung tính, không vắt xoắn, phơi râm. Nắng gắt làm tơ ố vàng và yếu đi.