Phân biệt lụa tơ tằm thật và vải pha: phép thử đốt, sờ, xem ánh, đọc nhãn

Cách chắc nhất để phân biệt lụa tơ tằm thật với vải giả lụa tại chỗ là đốt thử vài sợi rút ở mép: tơ tằm cháy chậm, mùi khét như tóc cháy, tự tắt khi rời lửa, tàn bóp ra bột đen; polyester co lại, chảy vón thành hạt cứng, mùi nhựa; viscose cháy nhanh như giấy, mùi giấy cháy, tàn tro mịn. Sờ, vò, xem ánh và hỏi nhãn thành phần giúp loại trừ nhanh, nhưng không phép thử nào ngoài phòng thí nghiệm nói được tỷ lệ pha. Vải pha không có lỗi; lỗi là gọi sai tên.

Vì sao lụa thật khác vải giả lụa

Tơ tằm là sợi protein, cấu tạo chủ yếu từ fibroin. Sợi có tiết diện gần như tam giác bo tròn, nên phản chiếu ánh sáng theo nhiều hướng, cho ánh dịu, đổi sắc nhẹ khi nghiêng, thường được ví như ánh ngọc trai. Protein hút ẩm tốt, nên lụa mát tay khi mới chạm rồi ấm dần.

Polyester là sợi nhựa tổng hợp, tiết diện tròn đều do máy đùn ra. Nó phản xạ ánh sáng đều hơn, cho ánh bóng gắt, "phẳng". Nó gần như không hút ẩm nên cầm lâu thấy bí, dễ tích điện. Viscose (rayon) là sợi cellulose tái sinh từ bột gỗ, mềm, rủ, khá giống lụa khi nhìn, nhưng cháy như giấy. Hiểu nguồn gốc ba loại sợi này là hiểu vì sao các phép thử bên dưới cho kết quả khác nhau.

Phép thử đốt: cách làm an toàn

Đây là phép thử quen thuộc của dân làm vải. Làm đúng thì an toàn và cho kết quả rõ.

1. Xin người bán vài sợi rút ra ở mép vải hay mẩu vải vụn. Không đốt trên tấm vải.
2. Làm chỗ thoáng gió, ngoài trời càng tốt, trên đĩa sứ hay gạt tàn kim loại; để sẵn cốc nước bên cạnh.
3. Kẹp sợi bằng nhíp, không cầm tay. Buộc gọn tóc dài, tránh xa khăn, giấy.
4. Đưa đầu sợi vào mép lửa bật lửa rồi rút ra ngay, quan sát cách cháy, ngửi mùi khói từ xa bằng cách phẩy nhẹ tay, không cúi sát.
5. Để tàn nguội rồi mới bóp thử.

Không để trẻ nhỏ làm phép thử này. Polyester chảy nhựa nóng, dính vào da gây bỏng: nếu dính, xả nước mát sạch 15–20 phút, không cố bóc mảng nhựa dính chặt, bỏng rộng thì đi cấp cứu, gọi 115.

Đọc kết quả

Len cũng là sợi protein nên cháy giống tơ tằm. Với lụa, điều này không gây nhầm, vì len và tơ nhìn và sờ khác hẳn nhau.

Giới hạn của phép thử đốt

Vải pha cho kết quả lẫn lộn: có mùi khét tóc nhưng tàn vẫn có hạt cứng, nghĩa là có cả tơ tằm và sợi tổng hợp. Phép đốt không nói được tỷ lệ. Thêm nữa, sợi dọc và sợi ngang có thể là hai loại khác nhau, nên phải thử cả sợi chạy dọc và sợi chạy ngang. Muốn biết tỷ lệ chính xác, cần phòng thử nghiệm dệt may, nơi dùng phương pháp hoà tan chọn lọc và soi kính hiển vi.

Các phép thử không cần lửa

• Sờ: tơ tằm mát lúc đầu rồi ấm theo tay, mặt mịn nhưng hơi "bám" tay. Polyester trơn tuột, mát lạnh lâu.
• Vò: nắm chặt một góc vải trong vài giây rồi thả. Lụa tơ tằm để lại nếp nhăn mềm; polyester bung ra gần như phẳng. Phép này chỉ gợi ý, vì một số lụa được xử lý chống nhăn.
• Nghe: xoa hai lớp lụa tơ tằm vào nhau thường nghe tiếng sột soạt khô nhẹ.
• Xem ánh: nghiêng tấm vải dưới ánh sáng tự nhiên. Tơ tằm ánh dịu, đổi sắc; sợi tổng hợp bóng đều, gắt.
• Soi sợi: tơ dệt tay hay có những chỗ sợi to nhỏ không đều; vải máy từ sợi tổng hợp đều tăm tắp.
• Tĩnh điện: polyester tích điện rõ, hút bụi, dính vào tay khi trời hanh.

Không phép thử nào trong số này đủ để kết luận một mình. Ba bốn phép cùng chỉ về một hướng thì mới đáng tin.

Thêm hai phép thử dễ làm ở nhà

Giọt nước

Nhỏ một giọt nước sạch lên mặt vải đặt phẳng. Tơ tằm là sợi protein hút ẩm, nên giọt nước thường thấm vào và loang ra khá nhanh. Polyester gần như không hút ẩm, giọt nước có xu hướng đọng tròn trên mặt vải một lúc rồi mới loang. Phép này chỉ là gợi ý: lụa đã được phủ chất chống thấm hay hồ cứng có thể cho kết quả khác. Thử ở mép hoặc mẩu vụn, vì nước có thể để lại quầng trên lụa.

Mua qua mạng

Không sờ, không đốt được, nên càng phải dựa vào thông tin. Đọc kỹ dòng thành phần, chụp lại trang sản phẩm, hỏi người bán xác nhận bằng tin nhắn "tơ tằm 100%" hay "pha", hỏi có gửi mẫu vải nhỏ không. Ảnh chụp ánh bóng gắt, đều tăm tắp, mô tả chung chung không ghi thành phần là những dấu hiệu nên dè chừng. Nhận hàng rồi thì làm ngay các phép thử trên với một sợi ở mép, khi còn trong thời hạn đổi trả.

Đọc nhãn và hỏi đúng câu

Hàng dệt may bán trên thị trường phải có nhãn ghi thành phần sợi theo quy định về nhãn hàng hoá. Vải bán theo mét ở làng nghề thường không có nhãn, nên câu hỏi trở nên quan trọng:

• "Tấm này tơ tằm hoàn toàn hay có pha? Pha sợi gì?"
• "Sợi dọc và sợi ngang có cùng loại không?"
• "Dệt ở đâu, xưởng nào?"
• "Cho xin vài sợi thử được không?"

Người bán đàng hoàng trả lời rõ và sẵn lòng cho thử. Ghi lại những gì được nói trên hoá đơn là cách bảo vệ mình khi cần đổi trả.

Những tên gọi dễ gây hiểu lầm

• "Lụa" không có chữ "tơ tằm": trong cách nói thường ngày, "lụa" có khi chỉ bất kỳ vải mềm bóng nào. Muốn chắc, hỏi "tơ tằm" cụ thể.
• "Lụa satin": satin là kiểu dệt (vân đoạn), không phải nguyên liệu. Satin có thể dệt từ tơ tằm, polyester hay sợi khác.
• "Silk-like", "giả lụa", "lụa nhân tạo": thường là polyester hay viscose.
• "Tơ" không rõ loại: có thể là tơ tằm, cũng có thể là tơ nhân tạo. Hỏi lại.

Vải pha: không phải hàng xấu

Lụa pha sợi tổng hợp bền hơn, ít nhăn hơn, giặt máy dễ hơn, hợp may đồ mặc hằng ngày. Lụa tơ tằm hoàn toàn thoáng, mát, ánh đẹp, nhưng cần giữ gìn kỹ. Hai thứ hợp với hai nhu cầu khác nhau. Cái đáng tránh chỉ là mua vải pha với tên tơ tằm, hoặc ngược lại tin rằng mọi tấm "lụa làng nghề" đều là tơ tằm.

Giữ lụa tơ tằm sau khi mua

Giặt tay nước lạnh, xà phòng trung tính, không ngâm lâu, không vắt xoắn, phơi râm. Không dùng thuốc tẩy trắng: tẩy mạnh làm hỏng sợi protein. Là ở nhiệt độ thấp, lót vải. Cất nơi khô, tránh túi nilon kín. Nắng gắt và mồ hôi để lâu là hai thứ làm lụa ố vàng nhanh nhất.