Lụa, the, đũi, gấm, sa đều có thể dệt từ tơ tằm; chúng khác nhau ở loại sợi và cách dệt chứ không ở nguyên liệu. Lụa là vải tơ mịn dệt khít, mặt trơn hoặc có hoa chìm. The và sa là vải tơ mỏng, thưa, nhìn xuyên được. Đũi dệt từ sợi tơ thô, to nhỏ không đều nên mặt sần. Gấm là vải dày, dệt hoa văn nổi bằng nhiều màu sợi. Nắm được hai biến số "sợi gì" và "dệt thế nào" là phân biệt được gần hết các loại vải tơ truyền thống.
Hai biến số: sợi và cách dệt
Mọi tấm vải tơ đều trả lời hai câu hỏi.
Sợi gì? Tơ mặt mịn đều từ kén tốt; tơ thô từ kén đôi, kén xấu; tơ se nhiều vòng hay se ít; tơ đã chuội hay còn keo. Sợi mịn đều cho mặt vải phẳng, óng. Sợi thô cho mặt sần. Sợi se rất chặt làm vải co nhăn, tạo mặt kiểu nhiễu. Sợi còn keo làm vải cứng, đứng dáng.
Dệt thế nào? Dệt khít hay dệt thưa; kiểu vân điểm, vân chéo, vân đoạn; có thêm sợi màu để tạo hoa hay không. Dệt khít cho vải kín, chắc; dệt thưa cho vải mỏng, thoáng; dệt vân đoạn cho mặt bóng; thêm hệ sợi hoa cho gấm.
Từ hai biến số ấy sinh ra cả họ vải tơ. Cũng cần nói trước: tên gọi các loại vải không hoàn toàn thống nhất giữa các làng và các tài liệu. Ranh giới giữa the và sa, giữa lụa và lĩnh ở chỗ này chỗ khác có khi được gọi lẫn. Bảng dưới đây theo cách hiểu phổ biến nhất.
Bảng phân biệt nhanh
| Loại vải | Sợi | Cách dệt | Cầm lên thấy | Dùng làm |
|---|---|---|---|---|
| Lụa trơn | Tơ mịn, đều | Vân điểm, dệt khít | Mịn, mềm, rủ, ánh dịu | Áo dài, áo mặc, khăn |
| Lụa vân | Tơ mịn, cùng màu | Nền một kiểu, hoa một kiểu | Hoa chìm hiện khi nghiêng | Áo dài, đồ lễ |
| Lĩnh, đoạn | Tơ mịn | Vân đoạn, sợi nổi dài | Một mặt rất bóng, mặt kia mờ | Quần, áo, đồ trang trọng |
| The | Tơ mảnh, thường còn ít keo | Dệt thưa, có lỗ nhỏ đều | Mỏng, hơi cứng, nhìn xuyên | Áo the, khăn |
| Sa | Tơ rất mảnh | Dệt thưa, nhẹ | Mỏng nhẹ, trong, bay | Áo khoác ngoài, khăn, màn |
| Đũi | Tơ thô từ kén đôi, kén phụ | Thường vân điểm | Sần, có cục nhỏ, đứng dáng | Áo, quần, rèm |
| Nhiễu | Sợi ngang se rất chặt | Vân điểm | Mặt nhăn li ti, co giãn nhẹ | Khăn, áo |
| Gấm | Tơ nhiều màu, có hệ sợi hoa riêng | Dệt hoa nhiều màu | Dày, nặng, hoa nổi rõ | Lễ phục, đồ trang trí |
Lụa: khít và mịn
"Lụa" theo nghĩa rộng là vải tơ tằm nói chung; theo nghĩa hẹp là vải tơ mịn dệt khít, mặt trơn. Đặc điểm cấu trúc quan trọng nhất là mật độ sợi cao: sợi dọc và sợi ngang xếp sát nhau, nên tấm vải kín, soi ra sáng thấy đều, không thấy lỗ.
Biến thể có giá trị thẩm mỹ cao là lụa vân, nơi hoa văn cùng màu nằm trong chính cấu trúc dệt. Cũng thuộc họ này là lĩnh và đoạn, dệt kiểu vân đoạn: sợi dọc nổi dài qua nhiều sợi ngang, mặt phải gần như chỉ thấy sợi dọc nên phản chiếu ánh sáng mạnh, bóng như mặt nước. Lật mặt trái thì mờ hẳn. Đó là cách nhận lĩnh nhanh nhất: một mặt bóng, một mặt mờ.
The và sa: mỏng vì thưa
The và sa là vải tơ mỏng nhìn xuyên được. Cái mỏng không chỉ do sợi mảnh mà chủ yếu do dệt thưa: giữa các sợi có khoảng hở. Vấn đề của vải thưa là sợi dễ xô lệch, chạy dồn về một phía. Thợ dệt giải bằng cách giữ lại một phần keo trên sợi cho chúng bám nhau, hoặc dùng kiểu dệt cho sợi dọc bắt chéo quanh sợi ngang để khoá vị trí. Vải the vì thế thường hơi cứng, "đứng", hợp may áo the nam khoác ngoài: áo giữ được dáng mà vẫn thoáng.
Sa mỏng nhẹ hơn, bay hơn, thường dùng làm áo khoác ngoài mỏng, khăn, màn. Như đã nói, nhiều nơi gọi the và sa lẫn nhau; khi mua, mô tả bằng mắt (độ thưa, độ cứng) đáng tin hơn cái tên.
Đũi: vẻ đẹp của sợi không đều
Đũi dệt từ tơ thô, chủ yếu từ kén đôi, tức kén hai con tằm làm chung, sợi đan rối nên không ươm thành tơ mịn được, cùng với các phần tơ phụ khác. Sợi to, chỗ to chỗ nhỏ, có những cục nhỏ. Dệt lên, mặt vải sần, có gợn ngang tự nhiên, cầm thấy dày và đứng dáng hơn lụa.
Người mua lần đầu hay nghĩ những cục nhỏ trên đũi là lỗi. Không phải. Đó là đặc tính của sợi, và chính là thứ làm nên vẻ mộc của đũi. Cái cần kiểm tra là độ đều của tổng thể: gợn rải đều khắp tấm thì bình thường; một mảng dày bất thường hay lỗ thủng thì là lỗi.
Gấm: dày vì nhiều lớp sợi
Gấm khác hẳn các loại trên: nó là vải dày, hoa văn nổi, nhiều màu. Bí quyết là có thêm một hay nhiều hệ sợi hoa, thường là sợi ngang phụ màu khác, chỉ nổi lên mặt vải ở chỗ cần hiện hoa và chìm xuống mặt trái ở chỗ khác. Vì vậy lật mặt trái tấm gấm sẽ thấy những đoạn sợi màu chạy dài, như "âm bản" của hoa văn mặt phải.
Dệt gấm cần khung có cơ cấu chọn sợi phức tạp, xưa là go hoa với người kéo dây, nay thường là bìa đục lỗ hay điều khiển điện tử. Đây là loại vải tốn công nhất trong họ vải tơ, nên xưa thường dành cho lễ phục và đồ trang trọng.
Nhiễu và lụa tơ tằm se: khi sợi tự tạo kết cấu
Nhiễu là ví dụ hay cho thấy sợi quyết định mặt vải mạnh tới mức nào. Sợi ngang của nhiễu được se rất chặt, xoắn nhiều vòng trên mỗi đoạn ngắn. Khi dệt, sợi bị giữ thẳng trên khung. Tới lúc chuội, keo trôi đi, sợi được giải phóng và muốn xoắn ngược trở lại để nhả bớt lực xoắn. Hàng nghìn sợi cùng co xoắn kéo mặt vải thành những nếp nhăn li ti, đều khắp tấm. Không ai "tạo nhăn" cho nhiễu cả; nó tự nhăn nhờ năng lượng đã nạp vào sợi lúc se.
Cùng nguyên lý ấy giải thích vì sao vải nhiễu co giãn nhẹ, ít bóng, rủ nặng và ít lộ nếp gấp hơn lụa trơn. Khi mua, kéo nhẹ một góc nhiễu sẽ thấy vải giãn ra rồi co lại, điều lụa trơn không làm được.
Bốn việc làm ngay khi cầm một tấm vải tơ
- Soi ra chỗ sáng: thấy lỗ đều là the, sa; kín đều là lụa; gợn sần là đũi.
- Lật mặt trái: một mặt bóng một mặt mờ là lĩnh, đoạn; có sợi màu chạy dài là gấm.
- Nghiêng tấm vải: hoa cùng màu hiện ra là lụa vân.
- Bóp nhẹ rồi thả: cứng, đứng là the hoặc đũi; mềm rủ là lụa trơn; co giãn nhẹ, mặt nhăn là nhiễu.
Bốn bước này cho biết kiểu vải. Còn tấm vải có đúng là tơ tằm hay không là câu hỏi khác, cần phép thử riêng như sờ, xem ánh và đốt một sợi.
Xem thêm ở đâu
Các bảo tàng có trưng bày trang phục truyền thống, như Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội, hay Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, cho xem áo the, áo gấm, khăn lụa thật ở cự ly gần. Nhìn tận mắt độ thưa của the hay mặt trái của gấm giúp nhớ lâu hơn mọi bảng phân biệt.
Câu hỏi thường gặp
Lụa và đũi khác nhau thế nào?
Lụa dệt từ tơ mịn, đều nên mặt vải trơn, mềm, óng. Đũi dệt từ tơ thô, chủ yếu từ kén đôi, sợi to nhỏ không đều nên mặt vải sần, có cục nhỏ và đứng dáng hơn. Cả hai đều có thể là tơ tằm.
Vải the là gì?
Vải the là vải tơ mỏng, dệt thưa, có lỗ nhỏ đều, thường hơi cứng vì sợi còn một phần keo. Nhờ vậy áo the giữ dáng mà vẫn thoáng, xưa hay dùng may áo khoác ngoài cho nam giới.
Gấm khác lụa ở điểm nào?
Gấm dày, nặng, có hoa văn nổi nhiều màu nhờ thêm hệ sợi hoa riêng; lật mặt trái thấy sợi màu chạy dài. Lụa mỏng hơn, mặt trơn hoặc chỉ có hoa chìm cùng màu.
The và sa có giống nhau không?
The và sa đều là vải tơ mỏng dệt thưa, nhìn xuyên được. Sa thường mỏng nhẹ và bay hơn, the hơi cứng và đứng hơn. Nhiều nơi gọi hai tên lẫn nhau, nên nên nhìn độ thưa và độ cứng thay vì chỉ dựa vào tên.
Vải lĩnh là gì?
Lĩnh là vải tơ dệt kiểu vân đoạn, sợi dọc nổi dài qua nhiều sợi ngang nên mặt phải rất bóng, mặt trái mờ. Đây là cách nhận lĩnh nhanh nhất khi cầm trên tay.