Nguyễn Minh Không và tục thờ tổ nghề đúc đồng ở làng Việt

Nguyễn Minh Không là thiền sư thời Lý, được phong quốc sư sau khi chữa bệnh cho vua Lý Thần Tông, và được nhiều làng đúc đồng Bắc Bộ thờ làm tổ nghề. Phần ông là người thật có trong Đại Việt sử ký toàn thư; phần ông dạy nghề đúc, xin đồng ở phương Bắc về đúc "An Nam tứ đại khí" là truyền thuyết. Tục thờ ông vẫn sống ở đền, chùa và xưởng đúc tới hôm nay.

Minh Không trong sử: một thiền sư chữa bệnh cho vua

Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng năm 1136, vua Lý Thần Tông mắc bệnh nặng, thầy thuốc không chữa được. Nhà sư Minh Không chữa khỏi bệnh và được vua phong làm quốc sư. Từ chữ "quốc sư" mà về sau dân gian quen gọi ông là Lý Quốc Sư, và Hà Nội có phố Lý Quốc Sư mang tên này.

Ngoài sử, các sách Phật giáo thời sau và thần tích các làng kể thêm nhiều chuyện: bệnh của vua là chứng "hoá hổ", Minh Không là bạn đồng tu của thiền sư Từ Đạo Hạnh, ông chữa bệnh bằng một nồi nước sôi và cây kim. Những chi tiết này mang màu huyền thoại rõ rệt. Người đọc nên tách: phần chữa bệnh và phong quốc sư có trong chính sử, phần phép lạ thuộc truyền thuyết.

Từ thiền sư thành tổ nghề đúc: truyền thuyết kể gì

Câu chuyện nối Minh Không với nghề đúc được kể ở nhiều làng, với các chi tiết na ná nhau:

1. Minh Không sang phương Bắc, chữa bệnh cho vua nhà Tống.
2. Được hỏi muốn nhận gì, ông chỉ xin "một túi đồng".
3. Chiếc túi nhỏ của ông chứa được cả kho đồng của nhà Tống.
4. Mang đồng về, ông đúc nên những khí vật lớn và dạy dân cách đúc.

Truyền thuyết này có giá trị ở chỗ khác: nó cho thấy người xưa coi đồng là thứ quý, khan hiếm, thường phải nhập; và việc đúc đồ đồng lớn gắn chặt với nhà chùa. Thời Lý – Trần, Phật giáo thịnh, chùa cần chuông, khánh, tượng, vạc. Một thiền sư danh tiếng trở thành biểu tượng cho nghề đúc là điều dễ hiểu.

Chuyện nhập làm một của hai vị "Không"

Dân gian hay nhập Nguyễn Minh Không với thiền sư Dương Không Lộ, người cũng sống thời Lý và cũng được thờ ở nhiều nơi. Có làng thờ chung, có làng gọi ông tổ là "Khổng Minh Không". Một số truyền thuyết về "tứ đại khí" lại gán cho Không Lộ. Khi đọc câu đối hay thần tích ở làng đúc, đừng ngạc nhiên nếu thấy tên gọi không thống nhất.

An Nam tứ đại khí trong truyền thuyết tổ nghề

Bốn khí vật lớn mà truyền thuyết thường gán cho Minh Không là tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền, vạc Phổ Minh và tượng Quỳnh Lâm. Cần nói rõ hai điều:

• Các công trình này xuất hiện ở những thời điểm khác nhau, trải từ thời Lý sang thời Trần. Một người không thể làm hết. Tháp Báo Thiên dựng thời Lý Thánh Tông, vạc Phổ Minh gắn với chùa Phổ Minh thời Trần.
• Cả bốn khí vật không còn. Theo Toàn thư, khi chiếm đóng đầu thế kỷ 15, quân Minh đã phá chuông Quy Điền và vạc Phổ Minh lấy đồng làm vũ khí.

Chi tiết kỹ thuật và phần sử – phần truyền thuyết của từng khí vật được bàn riêng trong mục Đúc đồng. Ở đây chỉ cần thấy: việc gán cả bốn cho một ông tổ là cách dân gian "gom công" về một người thầy, giống nhiều nghề khác.

Thờ tổ nghề đúc ở đâu

Không phải làng đồng nào cũng thờ Minh Không. Làng gò đồng Đại Bái (Bắc Ninh) thờ Nguyễn Công Truyền làm tổ nghề gò, theo truyền thuyết làng. Đây là gợi ý hay để phân biệt hai nghề: đúc là rót đồng lỏng vào khuôn, còn gò là đập tấm đồng thành hình. Hai nghề, hai đường kỹ thuật, hai ông tổ. Các làng đúc miền Trung như Phước Kiều (TP Đà Nẵng) có truyền thống thờ tự riêng, nên hỏi tại chỗ thay vì mặc định.

Lễ trong xưởng đúc: tâm linh và kỹ thuật đi cùng nhau

Ở làng đúc, mẻ rót lớn như đúc chuông, đúc tượng là việc hệ trọng. Một quả chuông nứt là mất đồng, mất khuôn, mất nhiều tuần công. Vì vậy trước mẻ rót thường có lễ cúng tổ. Nhìn kỹ, nhiều tục lệ trong lễ trùng với yêu cầu kỹ thuật:

• Chọn ngày, xem trời. Ngày nắng ráo giúp khuôn đất khô hẳn. Khuôn còn ẩm gặp đồng lỏng là nguy hiểm nhất: nước hoá hơi đột ngột, có thể làm khuôn vỡ và bắn kim loại nóng.
• Giữ trật tự, không ồn ào quanh lò. Rót đồng cần mọi người nghe rõ hiệu lệnh của thợ cả.
• Người ngoài không vào khu rót. Dù được giải thích bằng chuyện kiêng kỵ, quy định này giữ khoảng an toàn cho người xem.
• Đồ công đức. Ở các mẻ đúc chuông chùa, người dân hay công đức đồ đồng, nhẫn, tiền xu. Thợ cẩn thận gom trước, làm sạch, để khô, rồi mới cho vào nồi. Vật lạ, vật ẩm thả thẳng vào nồi đồng đang sôi có thể gây bắn tóe và làm hợp kim sai tỷ lệ, ảnh hưởng tới tiếng chuông.

Đây là điều hay của nghề thủ công Việt: một tục lệ được giải thích bằng tâm linh nhưng thường chứa một bài học an toàn hay chất lượng mà nhiều đời thợ đã trả giá mới học được.

Góc nhìn hôm nay: đi tìm dấu tổ nghề đúc

Người muốn hiểu thêm có thể ghép một chuyến đi trong ngày ở Hà Nội: đền Lý Quốc Sư ở phố cổ, rồi chùa làng Ngũ Xã ven hồ Trúc Bạch. Khi thăm, nên:

• Đọc câu đối, hoành phi; hỏi người trông đền về ngày giỗ tổ và lễ hội của năm.
• Quan sát pho tượng đồng lớn ở Ngũ Xã: bề mặt, các đường ghép khuôn, để hình dung một mẻ đúc lớn cần bao nhiêu khuôn và bao nhiêu nồi đồng.
• Nếu đi xa hơn, kết hợp chùa Cổ Lễ với làng đúc Tống Xá ở Ninh Bình để thấy nghề đúc hôm nay.

Ở xưởng đúc đang làm việc, chỉ đứng ở chỗ thợ chỉ định, cách xa khu rót. Không đứng trên nền ẩm gần nồi đồng, không chạm vào khuôn hay vật vừa đúc dù trông đã nguội: đồng có thể vẫn nóng đủ gây bỏng mà không còn đỏ. Trẻ em đi cùng phải có người lớn giữ tay.

Sách nên đọc: Đại Việt sử ký toàn thư (đoạn chép về Minh Không năm 1136 và việc quân Minh phá khí vật), các tập thần tích làng do giới Hán Nôm sưu tầm, và các bài viết về làng nghề Thăng Long của Trần Quốc Vượng.