Châu Khê (TP Hải Phòng, Hải Dương cũ) thờ Lưu Xuân Tín, vị quan thời Lê Thánh Tông được làng tôn là tổ nghề đúc bạc, còn Định Công (Hà Nội) thờ ba anh em họ Trần, theo truyền thuyết là những người mang nghề kim hoàn về làng. Giỗ tổ ở cả hai nơi là dịp thợ bạc ở xa trở về, tế lễ ở đình và nhắc lại lệ nghề. Ngày giỗ tính theo âm lịch và theo lệ từng làng, nên hỏi trước ban quản lý di tích khi muốn đến dự.
Hai làng, hai con đường của nghề kim hoàn
Kim hoàn là nghề làm đồ bằng vàng, bạc: từ đúc nén, kéo sợi, dát lá tới làm nhẫn, vòng, đồ thờ. Ở Bắc Bộ, Châu Khê và Định Công là hai cái tên gắn với nghề này lâu nhất, nhưng mỗi làng đi một hướng.
| Châu Khê | Định Công | |
|---|---|---|
| Vị trí hiện nay | TP Hải Phòng (Hải Dương cũ, vùng Bình Giang xưa) | Hà Nội, ven nội đô phía Nam |
| Người được thờ làm tổ | Lưu Xuân Tín, thời Lê sơ | Ba anh em họ Trần |
| Thế mạnh truyền thống | Đúc bạc nén, tinh luyện kim loại quý, thợ lên Thăng Long mở phường | Đồ trang sức, đồ mỹ nghệ tinh xảo bằng vàng bạc |
| Nguồn của chuyện tổ nghề | Thần phả và truyền thống làng | Truyền thuyết làng |
Châu Khê và Lưu Xuân Tín: nghề gắn với tiền của triều đình
Theo thần phả và truyền thống làng, Lưu Xuân Tín là quan thời Lê Thánh Tông, được giao trông coi việc đúc bạc nén cho nhà nước. Ông đưa thợ làng Châu Khê lên kinh thành, lập phường thợ chuyên đúc bạc ở khu vực nay là phố Hàng Bạc. Vì thế thợ Châu Khê được nhắc tới như lớp thợ bạc đầu tiên của phố này.
Đặt câu chuyện vào bối cảnh, ta hiểu vì sao nghề đúc bạc cần một "người của triều đình". Bạc nén là phương tiện thanh toán lớn. Một thỏi bạc phải đúng trọng lượng, đúng tuổi bạc, nếu không, cả hệ thống tiền tệ mất lòng tin. Nhà nước cần một nhóm thợ vừa giỏi tay nghề, vừa chịu sự quản lý chặt. Làng Châu Khê với lệ giữ nghề nghiêm là lựa chọn hợp lý.
Lệ giữ nghề của Châu Khê
Châu Khê nổi tiếng giữ nghề kín. Theo những gì các nhà nghiên cứu làng nghề ghi lại, nghề chỉ truyền trong làng, người ngoài khó được nhận làm học trò. Tục kể rằng nghề truyền cho con trai, con dâu, không truyền cho con gái vì con gái lấy chồng nơi khác sẽ mang nghề đi. Lệ này không riêng gì Châu Khê, nhưng ở một nghề đụng tới tiền bạc của triều đình, giữ kín còn là cách tránh làm giả.
Định Công và ba anh em họ Trần
Định Công nằm sát nội đô Hà Nội. Theo truyền thuyết làng, ba anh em họ Trần học được nghề làm đồ vàng bạc rồi về dạy cho dân làng, và được thờ làm tổ nghề. Thời điểm và nơi học nghề được kể khác nhau tuỳ nguồn; chưa có sử liệu chính thống xác nhận.
Khác với hình ảnh "đúc nén cho triều đình" của Châu Khê, thợ Định Công được biết đến nhiều hơn với đồ trang sức và đồ mỹ nghệ cần tay nghề tinh: kéo chỉ vàng, chỉ bạc mảnh, se hạt nhỏ, ghép hoa văn bằng sợi. Gần kinh thành, thợ Định Công có khách là tầng lớp quan lại, nhà giàu, và về sau là thị dân Hà Nội.
Một buổi giỗ tổ diễn ra thế nào
Mỗi làng có lệ riêng, nhưng một buổi giỗ tổ nghề kim hoàn thường gồm các phần dưới đây. Người đến dự nên hiểu trình tự để đứng đúng chỗ, không làm phiền phần tế.
- Sửa lễ. Các giáp, các họ hoặc hội thợ chuẩn bị lễ vật. Nơi có lệ, thợ dâng một món đồ do chính tay làm, xem như trình tổ tay nghề của năm.
- Rước. Có làng rước kiệu hoặc bài vị từ nơi thờ phụ về đình, có làng không rước, tuỳ năm lớn năm nhỏ.
- Tế. Đội tế áo thụng đọc văn tế, kể công tổ nghề. Đây là lúc nghe được nhiều chi tiết của thần phả.
- Thụ lộc, bàn việc nghề. Người làng và người thợ ở xa ngồi cùng nhau; xưa đây là dịp phân xử chuyện nghề, nhắc lệ, nhận học trò.
Điểm đặc biệt của làng kim hoàn là mối nối với phố nghề. Nhiều thợ đã lên Hà Nội hay vào phía Nam làm ăn từ nhiều đời, nhưng giỗ tổ là dịp về quê gốc. Ngược lại, ở phố Hàng Bạc vẫn còn đình Kim Ngân, nơi phường thợ bạc ở kinh thành thờ tổ. Một nghề, hai chốn thờ: làng gốc và phường phố.
Vì sao giỗ tổ quan trọng với nghề vàng bạc
Với một nghề làm ra thứ có giá trị cao, lòng tin quan trọng hơn mọi kỹ thuật. Khách đưa vàng cho thợ làm nhẫn phải tin rằng thợ không bớt, không pha. Thợ cả nhận học trò phải tin học trò không bỏ đi làm giả. Lễ giỗ tổ, với lời thề và lệ phạt, là nơi lòng tin ấy được nhắc lại mỗi năm.
Cũng vì thế mà nghề kim hoàn có nhiều kỹ thuật "kiểm tra" từ rất sớm. Thợ xưa thử tuổi vàng bằng cách vạch lên đá thử rồi so màu vệt; nhìn màu, nghe tiếng, cân trong không khí và trong nước để đoán độ nguyên chất. Đó đều là các phép đo vật liệu làm bằng mắt và tay, được truyền cùng với nghề.
Một lưu ý về an toàn
Kim hoàn xưa có dùng những hoá chất rất độc để tẩy, mạ, tách kim loại. Ngày nay các cơ sở đúng quy định phải xử lý chúng theo luật về hoá chất. Người tìm hiểu nghề chỉ nên xem qua giới thiệu của thợ; không tự pha hoá chất tẩy rửa, mạ vàng bạc ở nhà, không thử theo các hướng dẫn trôi nổi.
Góc nhìn hôm nay: đến làng kim hoàn nên làm gì
- Hỏi trước ngày giỗ tổ. Liên hệ ban quản lý đình hoặc chính quyền xã, phường. Quy mô lễ mỗi năm một khác, có năm làm lớn, có năm làm gọn.
- Đọc bia và câu đối. Ở đình Châu Khê và đình Định Công, câu đối, hoành phi thường nhắc công tổ nghề. Xin phép trước khi chụp.
- Ghép chuyến đi với phố Hàng Bạc. Đi bộ trên phố, ghé đình Kim Ngân để thấy mối nối giữa làng gốc và phố nghề.
- Xem thợ làm. Nếu được một xưởng nhỏ cho xem, chú ý đôi tay kéo sợi, se hạt và chiếc đèn hàn nhỏ; đó là phần kỹ thuật làm nên tiếng tăm của làng. Đứng cách xa ngọn lửa và bàn hoá chất.
- Khi mua đồ vàng bạc, ở làng hay ở phố: yêu cầu ghi rõ tuổi vàng hoặc hàm lượng bạc, trọng lượng và có hoá đơn. Đó là lớp lòng tin hiện đại thay cho lời thề trước bàn thờ tổ.
Đọc thêm: các nghiên cứu về phố nghề Thăng Long – Hà Nội, các bài của Trần Quốc Vượng về làng nghề và phố nghề, cùng tài liệu giới thiệu di tích của Hà Nội và Hải Phòng.
Câu hỏi thường gặp
Tổ nghề kim hoàn Châu Khê là ai?
Theo thần phả và truyền thống làng, tổ nghề của Châu Khê là Lưu Xuân Tín, quan thời Lê Thánh Tông trông coi việc đúc bạc nén. Ông được kể là người đưa thợ Châu Khê lên Thăng Long lập phường thợ bạc.
Làng Châu Khê ở đâu?
Châu Khê thuộc vùng Bình Giang xưa của tỉnh Hải Dương cũ, nay thuộc TP Hải Phòng sau sắp xếp địa giới năm 2025. Làng được biết đến là quê gốc của nhiều thợ bạc phố Hàng Bạc.
Tổ nghề kim hoàn Định Công là ai?
Theo truyền thuyết làng, Định Công thờ ba anh em họ Trần, những người học được nghề làm đồ vàng bạc rồi về dạy dân làng. Chưa có sử liệu chính thống xác nhận thời điểm và nơi học nghề.
Giỗ tổ nghề kim hoàn vào ngày nào?
Mỗi làng có ngày giỗ riêng, tính theo âm lịch và theo lệ làng. Không có một ngày chung cho mọi làng kim hoàn. Muốn đến dự nên hỏi trước ban quản lý di tích hoặc người trong làng.
Vì sao phố Hàng Bạc gắn với làng Châu Khê?
Theo truyền thống, thợ Châu Khê được đưa lên kinh thành từ thời Lê sơ để đúc bạc nén, lập phường ở khu vực nay là phố Hàng Bạc. Về sau thợ từ nhiều làng khác cũng đến, và phố vẫn giữ đình Kim Ngân thờ tổ nghề.