Nghệ nhân nhân dân và Nghệ nhân ưu tú là hai danh hiệu vinh dự nhà nước do Chủ tịch nước phong tặng cho người có tài năng xuất sắc, giữ được kỹ năng, bí quyết nghề và có công truyền dạy. Có hai lĩnh vực xét tặng riêng: di sản văn hoá phi vật thể, và nghề thủ công mỹ nghệ, mỗi lĩnh vực có quy định, đầu mối và hội đồng riêng. Danh hiệu được xét qua nhiều cấp hội đồng, từ địa phương lên trung ương, không phải ai tự xưng "nghệ nhân" cũng là người được nhà nước phong.
Danh hiệu nghệ nhân nằm ở đâu trong hệ thống khen thưởng
Luật Thi đua, Khen thưởng quy định các danh hiệu vinh dự nhà nước, trong đó có Nghệ nhân nhân dân và Nghệ nhân ưu tú. Hai danh hiệu này cùng hàng với các danh hiệu như Nghệ sĩ nhân dân, Thầy thuốc nhân dân, Nhà giáo nhân dân, nhưng dành cho người nắm giữ và truyền dạy nghề, di sản.
Điều dễ nhầm là "nghệ nhân" xuất hiện ở hai lĩnh vực khác nhau, mỗi lĩnh vực có văn bản hướng dẫn riêng:
| Lĩnh vực di sản văn hoá phi vật thể | Lĩnh vực nghề thủ công mỹ nghệ | |
|---|---|---|
| Ai được xét | Người nắm giữ, thực hành, truyền dạy di sản: tri thức dân gian, nghề thủ công truyền thống, diễn xướng, lễ hội… | Thợ, người làm nghề thủ công mỹ nghệ có tay nghề cao, sản phẩm có giá trị |
| Văn bản gốc | Nghị định năm 2014 về xét tặng danh hiệu trong lĩnh vực di sản văn hoá phi vật thể | Nghị định năm 2014 về xét tặng danh hiệu trong lĩnh vực nghề thủ công mỹ nghệ |
| Đợt phong đầu tiên | Khoảng năm 2015 | Sau đó, theo quy trình riêng |
| Trọng tâm xét | Mức độ nắm giữ di sản và công truyền dạy cho cộng đồng | Tay nghề, tác phẩm, sản phẩm và đóng góp cho nghề |
Các văn bản hướng dẫn có thể được sửa đổi, thay thế sau khi luật mới có hiệu lực. Ai cần làm hồ sơ hay trích dẫn tiêu chuẩn cụ thể nên tra bản đang có hiệu lực trên cổng văn bản pháp luật chính thức, không dựa vào bài viết cũ.
Tiêu chuẩn chung được xét
Không đi vào từng con số vì chúng thay đổi theo văn bản, các tiêu chuẩn xét tặng trong cả hai lĩnh vực xoay quanh mấy nhóm ý:
- Phẩm chất công dân: chấp hành pháp luật, có đạo đức nghề nghiệp, được cộng đồng tín nhiệm.
- Tài năng nghề: nắm giữ kỹ năng, kỹ thuật, bí quyết; làm ra sản phẩm có giá trị nghệ thuật, kỹ thuật cao.
- Công truyền dạy: đã dạy nghề cho người khác, có học trò thành thợ. Đây là tiêu chí phân biệt "nghệ nhân" với "thợ giỏi".
- Thời gian gắn bó: có yêu cầu về số năm hành nghề và truyền dạy, khác nhau giữa hai danh hiệu.
- Thành tích: với thủ công mỹ nghệ, thường xét thêm tác phẩm đạt giải, sản phẩm được công nhận ở các cuộc thi, triển lãm.
Nghệ nhân nhân dân là danh hiệu cao hơn, thường đòi hỏi người được xét đã có danh hiệu Nghệ nhân ưu tú hoặc có đóng góp đặc biệt lớn, tuỳ quy định từng thời kỳ.
Hồ sơ đi qua những cấp nào
Quy trình xét tặng danh hiệu vinh dự nhà nước đi qua nhiều tầng hội đồng. Có thể hình dung theo các bước sau:
- Cấp cơ sở và cấp tỉnh: người làm nghề hoặc cộng đồng lập hồ sơ, địa phương lấy ý kiến, hội đồng cấp tỉnh xét và đề nghị lên trên.
- Cấp bộ, ngành: hội đồng chuyên ngành thẩm định hồ sơ của các tỉnh.
- Cấp nhà nước: hội đồng cấp nhà nước xét, sau đó trình Thủ tướng để đề nghị Chủ tịch nước quyết định.
- Công bố, trao tặng: danh sách được công bố, lễ trao thường tổ chức tập trung.
Quy trình nhiều tầng có lý do: danh hiệu đi kèm sự công nhận của nhà nước, và ở một số trường hợp đi kèm chế độ hỗ trợ. Cũng vì nhiều tầng mà mỗi đợt xét kéo dài, và có người làm nghề giỏi nhưng chưa từng được đề nghị vì không ai lập hồ sơ.
Danh hiệu đi kèm những gì
Ngoài giá trị tinh thần, nhà nước có chính sách hỗ trợ nghệ nhân. Một nghị định năm 2015 quy định hỗ trợ nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú có thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn, như trợ cấp hằng tháng, bảo hiểm y tế và hỗ trợ mai táng phí. Mức và điều kiện cụ thể theo văn bản hiện hành.
Với làng nghề, một người được phong nghệ nhân có tác động lan rộng: lớp học của họ có thêm người theo, sản phẩm của làng có thêm khách, và địa phương có thêm lý do đầu tư giữ nghề.
Những "nghệ nhân" khác không phải danh hiệu nhà nước
Người đi làng nghề sẽ gặp chữ "nghệ nhân" ở khắp nơi: trên biển hiệu, danh thiếp, bao bì. Không phải tất cả đều sai, nhưng cần phân biệt:
- Danh hiệu nhà nước: Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú, do Chủ tịch nước phong tặng.
- Danh hiệu cấp tỉnh, thành: một số địa phương có hình thức tôn vinh nghệ nhân, thợ giỏi của riêng mình.
- Tôn vinh của hiệp hội: các hiệp hội ngành nghề có hình thức công nhận nghệ nhân, thợ giỏi theo tiêu chí của hội. Đây không phải danh hiệu vinh dự nhà nước.
- Cách gọi trong làng: làng gọi một người thợ cả là "nghệ nhân" vì kính trọng tay nghề. Cách gọi này có giá trị cộng đồng, nhưng không có quyết định nào đi kèm.
Không cách gọi nào là xấu. Vấn đề chỉ nảy sinh khi một cơ sở dùng chữ "nghệ nhân" một cách mơ hồ để người mua hiểu nhầm là danh hiệu nhà nước.
Góc nhìn hôm nay: kiểm tra một danh hiệu thế nào
Khi muốn biết một người thợ có danh hiệu gì, người đọc có thể làm vài việc đơn giản:
- Hỏi thẳng danh hiệu gì, do ai trao, năm nào. Người có danh hiệu nhà nước thường sẵn lòng nói rõ.
- Tra danh sách công bố. Các đợt phong tặng được báo chí chính thống và cổng thông tin của bộ, tỉnh đưa tin; quyết định của Chủ tịch nước có số và ngày ban hành.
- Đừng lấy danh hiệu làm thước đo duy nhất. Nhiều thợ giỏi chưa được đề nghị; nhiều làng có thợ cả không quan tâm tới danh hiệu. Cách tốt nhất vẫn là xem họ làm, nhìn sản phẩm, hỏi về kỹ thuật.
Nếu đến xưởng của một nghệ nhân, hãy hỏi về kỹ thuật và học trò của họ: đó là hai thứ làm nên danh hiệu. Một nghệ nhân giỏi thường nói rất cụ thể vì sao đất phải luyện từng ấy ngày, vì sao lửa phải giữ từng ấy giờ. Đó là thứ đáng mang về hơn một tấm ảnh chụp chung.
Câu hỏi thường gặp
Nghệ nhân nhân dân do ai phong tặng?
Nghệ nhân nhân dân và Nghệ nhân ưu tú là danh hiệu vinh dự nhà nước, do Chủ tịch nước quyết định phong tặng. Hồ sơ được xét qua hội đồng cấp tỉnh, cấp bộ và cấp nhà nước trước khi trình lên.
Nghệ nhân nhân dân khác nghệ nhân ưu tú thế nào?
Nghệ nhân nhân dân là danh hiệu cao hơn, đòi hỏi tài năng, thời gian gắn bó và đóng góp truyền dạy lớn hơn. Thông thường người được xét Nghệ nhân nhân dân đã có danh hiệu Nghệ nhân ưu tú, tuỳ quy định từng thời kỳ.
Danh hiệu nghệ nhân được phong lần đầu năm nào?
Trong lĩnh vực di sản văn hoá phi vật thể, đợt phong tặng đầu tiên diễn ra khoảng năm 2015, theo nghị định ban hành năm 2014. Lĩnh vực nghề thủ công mỹ nghệ có quy định và các đợt xét riêng.
Nghệ nhân có được nhà nước hỗ trợ không?
Có. Nghệ nhân nhân dân, nghệ nhân ưu tú có thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn được hỗ trợ theo quy định, như trợ cấp hằng tháng và bảo hiểm y tế. Mức hỗ trợ cụ thể theo văn bản hiện hành.
Làm sao biết một người tự giới thiệu là nghệ nhân có danh hiệu thật?
Hỏi rõ danh hiệu gì, do ai trao, năm nào, rồi tra trên các nguồn công bố chính thức. Cần phân biệt danh hiệu nhà nước với hình thức tôn vinh của địa phương, hiệp hội hay cách gọi kính trọng trong làng.