Nghề cói Kim Sơn (Ninh Bình): cây cói trên vùng đất lấn biển

Kim Sơn là vùng đất lấn biển ở phía nam Ninh Bình, được khai hoang từ năm 1829 dưới sự chỉ huy của doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ, và cói là cây gắn với vùng này từ những ngày đầu. Cói chịu được đất nhiễm mặn ven biển, nên được trồng trên bãi bồi mới để vừa có nguyên liệu, vừa góp phần cải tạo đất trước khi trồng lúa. Từ cây cói, người Kim Sơn làm chiếu, thảm, túi, hộp và nhiều đồ đan xuất khẩu.

Đất lấn biển và cây cói

Phía nam Ninh Bình, phù sa sông Đáy, sông Hồng bồi dần ra biển, mỗi năm đẩy bờ biển lùi xa thêm. Đất bãi mới lên còn mặn, lúa chưa trồng được. Cói là loài cỏ chịu mặn, chịu ngập, mọc được trên loại đất ấy. Trồng cói vừa cho thu hoạch sớm, vừa làm đất chắc lại, rễ và thân giữ phù sa. Qua nhiều năm rửa mặn, bãi cói có thể chuyển dần sang đất lúa, còn bãi mới hơn ở phía ngoài lại tiếp tục trồng cói. Hình ảnh đó, bãi cói luôn đứng ở tuyến đầu lấn biển, là đặc trưng của Kim Sơn.

Lịch sử khai hoang cũng có mốc rõ. Năm 1829, dưới triều Minh Mạng, Nguyễn Công Trứ với chức doanh điền sứ tổ chức chiêu dân khẩn hoang vùng ven biển này, lập nên huyện Kim Sơn. Đây là sự kiện có trong sử sách triều Nguyễn, không phải truyền thuyết. Hôm nay vùng Kim Sơn vẫn thuộc Ninh Bình, nơi có nhà thờ đá Phát Diệm, một điểm đến quen thuộc có thể ghép cùng chuyến xem nghề cói.

Từ cây cói tới sợi cói

1. Cắt cói: cói được cắt khi thân đủ cao, đủ dai. Một năm có thể thu hoạch nhiều vụ tuỳ đất và giống.
2. Chẻ cói: thân cói ba cạnh được chẻ đôi hay chẻ nhỏ theo chiều dọc, tuỳ loại sản phẩm. Chẻ đều thì sợi đều.
3. Phơi: phơi nắng cho khô hẳn. Cói phơi đủ nắng có màu trắng ngà hay vàng nhạt, dai, thơm mùi cỏ khô. Gặp mưa giữa chừng, cói dễ bị thâm, mốc.
4. Phân loại: theo độ dài, độ to. Cói dài, đều dùng dệt chiếu; cói ngắn dùng se dây, đan túi.
5. Se hay bện: nhiều sản phẩm đan dùng sợi cói đã se, xoắn thành dây tròn, chắc hơn cói chẻ dẹt.

Bước phơi là bước phụ thuộc trời nhiều nhất. Vì vậy đi Kim Sơn vào ngày nắng sẽ thấy những sân, những bờ đường phủ kín cói phơi, một cảnh rất riêng của vùng này.

Vì sao cói dai và bền

Thân cói là thân cỏ nhưng có nhiều bó sợi dọc chắc, xen với mô xốp. Khi phơi khô, mô xốp xẹp xuống, còn bó sợi giữ cho sợi cói dai, khó đứt khi kéo. Bề mặt cói nhẵn, ít bám bụi. Nhờ vậy chiếu cói mát, êm, dễ lau. Điểm yếu là cói gặp ẩm lâu thì mốc, gặp nắng gắt quá lâu thì giòn, bạc màu.

Cói cũng có tính chất riêng như thép, như đất

Người làm cói lâu năm phân biệt sợi bằng tay và mắt như thợ rèn nhìn màu thép. Sợi cói tốt khi uốn gập không gãy, bật trở lại; sợi cắt non quá thì mỏng, mau mủn; sợi già quá thì cứng, giòn. Màu trắng ngà đều là dấu hiệu phơi đủ nắng; vệt thâm là dấu hiệu dính mưa hay phơi chậm. Mùi cỏ khô thơm là cói khô tốt; mùi ẩm là cói chưa khô hẳn, dệt vào sẽ mốc.

Độ ẩm khi dệt cũng quan trọng. Cói khô kiệt thì giòn, gãy khi luồn qua sợi dọc; nhiều thợ phun nhẹ nước cho cói dẻo trước khi dệt, rồi phơi lại thành phẩm. Đây là thứ không bảng thông số nào ghi, nhưng người làm nghề cảm được bằng đầu ngón tay.

Sản phẩm từ cói Kim Sơn

Cói và các vật liệu đan khác ở Kim Sơn

Bên cạnh cói, nhiều cơ sở trong vùng phối thêm bèo tây, mây, tre, lá chuối khô để làm đồ đan đa dạng hơn. Một chiếc giỏ có thể dùng thân cói đan, quai mây, cốt tre. Kết hợp vật liệu giúp tận dụng điểm mạnh của từng loại: cói mềm và mát cho thân, mây dai cho quai chịu lực, tre cứng cho khung. Khi mua, hỏi rõ từng phần làm bằng gì giúp biết cách giữ: mỗi vật liệu sợ một thứ khác nhau.

Từ cánh đồng cói tới hàng xuất khẩu

Đồ cói Kim Sơn ngày nay đi nhiều theo đơn hàng xuất khẩu: giỏ, túi, thảm, hộp với kiểu dáng do khách đặt. Người làm ở làng vẫn là những đôi tay đan, tết; thay đổi nằm ở mẫu mã và yêu cầu chống mốc khắt khe hơn, vì hàng phải nằm nhiều tuần trong container. Một chiếc túi cói bán ở nước ngoài có thể đã bắt đầu từ một bãi bồi ven biển Ninh Bình.

Dệt chiếu cói: hai người một khung

Chiếu cói truyền thống dệt trên khung gỗ đặt ngang, thường hai người cùng làm. Sợi dọc căng sẵn trên khung. Một người dùng que dài có móc, luồn sợi cói ngang qua giữa hai lớp sợi dọc; người kia kéo go, khung dập xuống ép sợi cói sát vào. Nhịp hai người phải khớp nhau. Sợi cói ngang có độ dài giới hạn, nên mỗi sợi chỉ chạy một phần hay trọn khổ chiếu, đầu cói lòi ra ở mép được xử lý khi viền.

Ngày nay nhiều nơi có khung dệt chiếu máy, nhanh và đều hơn. Chiếu dệt tay có mặt mềm và có chút không đều mà một số người ưa thích.

Đi Kim Sơn: xem gì, làm gì

• Đi mùa nắng, buổi sáng, để thấy cói phơi trên sân, trên đường làng.
• Ra bãi cói gần biển nếu có người dẫn để thấy cói mọc trên đất mặn, hiểu vì sao cói đứng ở tuyến đầu lấn biển.
• Xem một khung dệt chiếu hai người, để ý nhịp luồn sợi và dập khung.
• Ghép với nhà thờ đá Phát Diệm và các điểm khác của Ninh Bình trong một ngày.
• Mua chiếu, hỏi sợi dọc là sợi gì, cói đã phơi khô kỹ chưa, có xử lý chống mốc không.

Giữ đồ cói

Chiếu cói dùng xong nên cuộn lại khi khô ráo, dựng nơi thoáng. Lau bằng khăn ẩm vắt kỹ, để khô trước khi cuộn. Mùa nồm, thỉnh thoảng trải ra chỗ thoáng gió. Phơi nắng nhẹ buổi sáng thì tốt, phơi nắng gắt cả ngày nhiều lần làm cói giòn, gãy sợi. Túi, giỏ cói tránh để trong cốp xe hay tủ kín ẩm. Thấy đốm mốc, chải khô bằng bàn chải mềm ngoài trời, lau qua khăn ẩm vắt kiệt, phơi chỗ thoáng.