Phú Vinh là làng mây tre đan ở vùng Chương Mỹ (huyện Chương Mỹ cũ), phía tây nam Hà Nội, nổi tiếng với lối đan nan nhỏ: sợi mây, sợi giang được chẻ và chuốt rất mảnh, đan khít tới mức nhìn gần như một bề mặt liền, có thể bọc theo dáng lọ, dáng hộp, thậm chí đan thành tranh. Cái làm nên Phú Vinh không phải vật liệu lạ mà là độ mảnh của nan và độ đều tay của người đan. Đi Phú Vinh là để thấy một sợi mây được chia nhỏ tới mức nào.
Làng ở đâu, vùng nghề thế nào
Phú Vinh thuộc vùng Phú Nghĩa của Chương Mỹ, cách nội đô Hà Nội khoảng một giờ đi xe về phía tây nam. Cả vùng Chương Mỹ có nhiều làng làm mây tre, nên đi trên đường dễ gặp những sân phơi nan, những bó mây dựng dọc tường. Theo truyền thống làng, nghề đan ở đây đã có từ nhiều thế kỷ; mốc cụ thể thì các nguồn kể khác nhau, nên không nên bám vào một con số.
Làng không làm đồ to như bàn ghế hàng loạt là chính; thế mạnh của Phú Vinh là đồ tinh, đồ mỹ nghệ, nơi tay nghề người đan được thể hiện rõ nhất.
Nan nhỏ: vì sao mảnh lại khó
Đan nan to thì nhanh: mỗi đường nan phủ một khoảng rộng, mắt đan to, lỗi nhỏ không thấy. Đan nan nhỏ thì ngược lại: số đường nan tăng gấp nhiều lần trên cùng một diện tích, mỗi đường phải đều tuyệt đối, nan phải cùng độ dày, cùng bản, nếu không bề mặt sẽ gợn.
Muốn có nan mảnh, người thợ phải:
- Chọn mây, giang tốt: sợi thẳng, đều, ít mắt, độ dẻo cao.
- Chẻ nhiều lần: tách sợi mây thành dải, rồi tách tiếp, mỗi lần chẻ đôi đều tay để hai nửa bằng nhau.
- Chuốt: kéo nan qua lỗ chuốt hay giữa lưỡi dao và ngón tay để nan đều bản, đều dày, nhẵn cạnh.
- Phân loại: nan cùng cỡ để riêng; một nan lệch cỡ lẫn vào là thành vệt.
Phần chẻ và chuốt chiếm rất nhiều thời gian, nhiều khi hơn cả phần đan. Người đi xem thường chỉ thấy tay đan nhanh thoăn thoắt mà không thấy những giờ ngồi chuốt nan trước đó.
Bì mây và lõi mây
Một sợi mây có lớp vỏ ngoài bóng và lõi bên trong. Lớp vỏ, gọi là bì mây, chẻ ra thành nan dẹt bóng, dai, hợp làm mặt ngoài sản phẩm và để buộc, quấn. Lõi mây chuốt tròn, dẻo, dùng làm cốt hay đan những phần cần độ tròn. Đồ Phú Vinh cao cấp thường để mặt bì mây ra ngoài, vì bì có ánh tự nhiên, càng dùng càng lên nước.
Mây đến từ đâu, vì sao nguyên liệu khan dần
Mây là cây leo mọc trong rừng nhiệt đới. Phần lớn mây dùng ở các làng đan đồng bằng được khai thác từ các vùng rừng miền núi rồi bán về xuôi. Mây tốt cần nhiều năm mới đủ dài, đủ dai, và khai thác quá mức làm nguồn mây tự nhiên giảm dần. Đây là lý do nhiều làng đan phối thêm giang, tre, cói, lục bình, hay dùng mây trồng. Với người mua, đó cũng là lý do một món đồ mây đan tinh đáng được giữ gìn cẩn thận.
Đan trên khuôn: cách giữ dáng
Những chiếc lọ, hộp, khay có dáng cong đều thường được đan trên khuôn. Người thợ có một khối gỗ hay một vật làm cốt theo đúng dáng cần làm, cài các nan dọc làm sườn, rồi đan nan ngang quấn quanh. Đan xong, tuỳ sản phẩm, rút khuôn ra hoặc giữ cốt bên trong. Có khuôn thì sản phẩm cùng loại đều dáng, mặt cong mượt; không khuôn thì đồ đan dễ méo.
Với những sản phẩm đan bọc ngoài, như bọc bình gốm, bọc chai lọ, chính đồ vật bên trong là "khuôn". Kiểu này gặp nhiều ở đồ trang trí.
Đan tranh: nan thay cho nét bút
Một mảng sản phẩm đáng xem của Phú Vinh là tranh đan, nơi hình ảnh được tạo bằng cách phối nan có màu tự nhiên khác nhau, nan mặt bóng và nan mặt mờ, hoặc thay đổi kiểu đan để ánh sáng phản chiếu khác nhau. Nguyên lý này giống lụa vân hoa chìm: cùng một chất liệu, khác cách đan, khác ánh. Làm tranh đan cần tính trước số nan, số mắt cho từng mảng, rất gần với việc đếm sợi trong dệt thổ cẩm.
Những kiểu đan thường gặp ở đồ Phú Vinh
| Kiểu | Hình dáng mặt đan | Hợp với |
|---|---|---|
| Đan lóng mốt nan nhỏ | Ô vuông li ti, phẳng | Hộp, khay, mặt phẳng |
| Đan lóng đôi, lóng ba | Đường chéo nhỏ | Mặt cong, lọ |
| Đan xoắn quanh cốt | Vòng tròn đồng tâm hoặc xoắn ốc | Đáy tròn, nắp |
| Quấn bọc | Nan quấn kín sát nhau | Tay cầm, viền, bọc chai lọ |
Thử tay với nan mảnh: bài tập cho người mới
Muốn cảm nhận cái khó của nan nhỏ, có thể tự làm một tấm lót cốc lóng mốt bằng nan giấy kraft cắt bản khoảng nửa phân. Sau đó làm lại với nan bản hai ly. Tấm thứ hai sẽ mất thời gian gấp nhiều lần, và mỗi chỗ nan lệch đều lộ rõ. Bài tập này hợp cho trẻ từ 8 tuổi cùng người lớn: không cần dao, không có cạnh sắc, mà vẫn thấy được vì sao thợ Phú Vinh phải chuốt nan đều tới vậy.
Đi Phú Vinh: xem gì, hỏi gì
- Đi ngày thường để thấy người làm; nhiều hộ đan ngay trong sân, trước hiên.
- Xin xem bước chẻ và chuốt nan, phần ít được trưng ra nhưng quyết định độ mảnh.
- Đặt hai món cùng loại cạnh nhau, so độ đều của mắt đan: đó là cách tự đánh giá tay nghề.
- Hỏi đồ làm bằng mây, giang hay tre; nan đã xử lý chống mọt chưa; mặt ngoài có phủ sơn bóng không.
- Sờ cạnh nan ở viền: đồ làm kỹ có viền nhẵn, không có đầu nan đâm ra.
- Nan tươi mới chẻ rất sắc. Nếu được mời thử chuốt nan, đeo găng vải, kéo nan ra xa người, để trẻ em chỉ tập đan với nan đã vót sẵn.
Chọn một món đồ đan nan nhỏ
- Nhìn nghiêng dưới ánh sáng: mặt đan đều thì ánh chạy mượt; chỗ nan lệch cỡ hiện thành vệt.
- Sờ mặt trong: đồ làm kỹ có mặt trong gọn, đầu nan giấu kín, không cào tay.
- Ấn nhẹ vào thành: nan khít không trượt, thành không lún.
- Hỏi vật liệu: mây, giang hay tre, mặt có phủ sơn bóng không; đồ phủ sơn dễ lau nhưng ánh khác mây mộc.
Giữ đồ đan nan nhỏ
Đồ nan nhỏ đẹp nhưng cũng dễ bám bụi vào kẽ nan. Lau bằng chổi lông mềm hay cọ khô; tránh lau ướt sũng, vì nước đọng trong kẽ nan khó khô và là chỗ mốc bắt đầu. Đặt nơi khô, không sát tường ẩm, tránh nắng gắt chiếu trực tiếp lâu ngày làm mây giòn, nứt. Mùa nồm miền Bắc là thời điểm cần để ý nhất: thấy đốm trắng ở kẽ nan thì đem ra chỗ thoáng, chải khô và để khô hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Làng mây tre đan Phú Vinh ở đâu?
Làng Phú Vinh ở vùng Phú Nghĩa, thuộc huyện Chương Mỹ cũ, phía tây nam Hà Nội, cách nội đô khoảng một giờ đi xe. Cả vùng Chương Mỹ có nhiều làng làm mây tre.
Mây tre đan Phú Vinh có gì đặc biệt?
Phú Vinh nổi tiếng với lối đan nan nhỏ: mây, giang được chẻ và chuốt rất mảnh, đan khít gần như một bề mặt liền, đủ tinh để bọc lọ, làm hộp, thậm chí đan tranh.
Bì mây là gì?
Bì mây là lớp vỏ ngoài của sợi mây, chẻ ra thành nan dẹt, bóng và dai. Nó thường dùng làm mặt ngoài sản phẩm và để buộc, quấn, vì có ánh tự nhiên và bền.
Vì sao đồ đan nan nhỏ làm lâu?
Nan càng mảnh thì số đường đan trên cùng diện tích càng nhiều, và nan phải đều tuyệt đối. Riêng việc chẻ, chuốt nan cho mảnh và đều đã chiếm rất nhiều thời gian trước khi bắt đầu đan.