Nan tre bền hay mau mục được quyết định trước khi đan: chọn tre đủ tuổi, chặt đúng mùa, ngâm cho trôi bớt tinh bột, rồi phơi hoặc hun khói cho khô và sẫm mặt. Lý do nằm ở một chất rất đời thường: tinh bột trong thân tre. Mọt và nấm mốc sống nhờ tinh bột ấy. Bớt được tinh bột, giảm được ẩm là đồ tre giữ được nhiều năm; bỏ qua những bước này, chiếc rổ đẹp có thể bị mọt đục ra bột chỉ sau một mùa.
Vì sao tre bị mọt mà mây ít hơn
Thân tre dự trữ tinh bột trong các tế bào mô mềm, nhất là ở phần bụng phía trong. Loài mọt hại tre đẻ trứng vào chỗ có tinh bột; ấu trùng ăn mô mềm, đục thành đường hầm, để lại bột mịn rơi ra từ những lỗ nhỏ li ti. Nấm mốc cũng ưa tinh bột và độ ẩm. Tre càng non, càng nhiều đường bột và nước, càng dễ bị hại.
Từ đó suy ra ba nguyên tắc mà người thợ đan nắm bằng kinh nghiệm: chọn tre già, chặt lúc tre ít bột nhất, và tìm cách rút hoặc biến đổi phần bột còn lại.
Chọn tre: tuổi, gióng và cật
Tuổi tre
Tre non một, hai năm thân còn mềm, nhiều nước, nan chẻ ra co ngót, cong vênh khi khô và rất dễ mọt. Thợ đan thường chọn tre đã đủ già, thân chắc, màu vỏ đã ngả từ xanh non sang xanh sẫm hay hơi vàng, có khi lốm đốm rêu. Số năm cụ thể tuỳ loài tre và tuỳ việc, nên mỗi vùng có cách nhận riêng: nhìn màu vỏ, gõ nghe tiếng, xem độ cứng của cật.
Gióng và mắt
Muốn nan dài, ít mắt thì chọn cây có gióng dài, thẳng. Mắt tre là chỗ thớ sợi đổi hướng, nan chẻ qua mắt dễ gãy và có gờ. Thợ thường chẻ nan trong một gióng hoặc vót phẳng gờ mắt cẩn thận.
Cật
Cật dày, bóng, không vết sâu là tre tốt. Nan cật dùng cho mặt ngoài và chỗ chịu lực; phần bụng có thể làm nan lót, nan phụ hay bỏ đi.
Chặt mùa nào
Người làm tre ở nhiều vùng quen chặt tre vào mùa khô, mùa hanh, tránh mùa tre ra măng. Lý giải khá hợp lý: mùa măng, cây mẹ dồn chất dinh dưỡng nuôi măng, thân nhiều nước và đường; mùa khô, tre ít nhựa hơn. Kinh nghiệm dân gian còn có những lệ cụ thể về tháng chặt, khác nhau giữa các vùng và chưa được đo đạc thống nhất, nên hiểu như tục lệ nhà nghề hơn là quy tắc khoa học. Điểm chung đáng tin là: tránh chặt khi tre đang nuôi măng, và xử lý sớm sau khi chặt.
Ngâm tre: rút bột bằng nước
Cách xử lý lâu đời nhất là ngâm. Cây tre hay thanh tre được dìm xuống ao, mương, có nơi vùi trong bùn, nhiều tuần tới vài tháng. Trong thời gian ấy, nước và vi sinh vật làm tinh bột, đường trong mô mềm bị hoà tan, phân giải dần. Vớt lên, tre có mùi nồng, nhưng phơi khô rồi thì bền hẳn, ít mọt hơn rõ rệt.
Ngâm có nhược điểm: lâu, tốn chỗ, nước ngâm có mùi. Tre ngâm bùn có thể sẫm màu không đều. Nhưng với những đồ cần bền như đồ dùng trong nhà, khung, cột, nhiều nơi vẫn ưa cách này.
Luộc nan
Với nan đã chẻ, nhiều xưởng luộc nan trong nước sôi một thời gian. Nhiệt làm tinh bột hồ hoá và trôi ra một phần, diệt trứng mọt và bào tử nấm có sẵn, đồng thời làm nan dẻo hơn để đan. Nan luộc xong phơi thật khô mới đem đan hoặc cất.
Hun khói và gác bếp
Ở nông thôn xưa, nhiều đồ tre được gác trên giàn bếp củi. Khói bếp làm hai việc. Thứ nhất, hơi nóng hong khô tre, ẩm giảm thì mốc mọt khó sống. Thứ hai, khói củi chứa nhiều hợp chất bám vào bề mặt, có tác dụng xua và ức chế côn trùng, nấm. Đồ tre gác bếp lâu năm sẫm màu nâu đen, bóng, rất bền. Đây là lý do những chiếc rổ, giỏ, ống đũa cũ "đen bóng" thường bền hơn đồ mới.
Các xưởng làm hàng loạt có lò hun riêng, kiểm soát nhiệt và khói. Một số cơ sở dùng khói đốt lưu huỳnh để chống mốc mọt và làm sáng màu nan. Khói lưu huỳnh sinh khí lưu huỳnh đioxit, gây kích ứng mạnh đường thở và mắt; đây là việc của xưởng có lò kín và bảo hộ, không làm trong nhà ở.
So sánh các cách xử lý
| Cách | Cơ chế | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Ngâm nước, ngâm bùn | Hoà tan, phân giải tinh bột | Bền lâu, không hoá chất | Lâu, có mùi, màu không đều |
| Luộc nan | Nhiệt làm trôi bột, diệt trứng mọt | Nhanh, nan dẻo dễ đan | Chỉ áp dụng với nan, tốn củi |
| Phơi khô | Giảm ẩm | Đơn giản | Không bỏ được tinh bột, gặp ẩm lại mốc |
| Hun khói, gác bếp | Sấy khô và phủ hợp chất từ khói | Bền, màu đẹp sẫm | Chậm, cần bếp hay lò hun |
Thử hai cách xử lý trên cùng một cây
Muốn thấy tận mắt vì sao người thợ chịu tốn công, có thể làm một phép so sánh nhỏ, an toàn và không cần hoá chất. Lấy hai đoạn nan cắt từ cùng một thanh tre, để một đoạn nguyên, đoạn kia ngâm nước sạch vài tuần, thay nước định kỳ, rồi phơi khô cả hai. Đặt hai đoạn cạnh nhau ở góc nhà ẩm trong mùa nồm và theo dõi. Thường đoạn không ngâm có xu hướng bị mốc hoặc mọt sớm hơn. Kết quả có thể khác tuỳ tre và thời tiết, nhưng phép thử cho thấy rất rõ ý nghĩa của bước ngâm.
Một quan sát dễ hơn: soi mặt cắt ngang một thanh tre dưới ánh sáng. Lớp cật ngoài cùng sẫm, đặc, thớ dày; càng vào trong càng sáng màu, xốp. Đó chính là ranh giới giữa phần bền và phần dễ bị mọt mà người thợ phải tách khi chẻ nan.
Chẻ và vót nan: cật, bụng và độ dày
Sau khi xử lý, thợ chẻ tre thành thanh, tách lớp cật khỏi lớp bụng, rồi vót nan cho đều bản, đều dày. Nan đều là điều kiện để mắt đan đều. Nan cật để mặt bóng ra ngoài. Độ dày tuỳ đồ: nan rổ rá dày hơn nan đan đồ trang trí; nan đan đồ mảnh có khi mỏng như tờ giấy.
Đây là bước dùng dao sắc nhiều nhất. Nan tre mới chẻ có cạnh rất bén, cứa tay dễ hơn dao. Người làm lâu năm có vết chai ở ngón cái, ngón trỏ chính vì thế. Người mới tập nên đeo găng vải, kéo nan ra phía ngoài người, không kéo về phía mình. Việc chẻ, vót nên để người lớn làm; trẻ em tập đan nên dùng nan đã vót sẵn, cạnh đã được làm nhẵn.
Dấu hiệu nhận biết đồ tre đã xử lý tốt
- Nan khô, nhẹ, gõ nghe tiếng giòn chứ không đục.
- Không có lỗ li ti và bột mịn rơi ra khi gõ nhẹ.
- Không có đốm mốc trắng, xanh ở kẽ nan, nhất là mặt trong và đáy.
- Không còn mùi hăng gắt; nếu có mùi hắc khó chịu, để đồ ngoài chỗ thoáng vài ngày trước khi dùng, nhất là đồ đựng thức ăn.
Mua đồ tre đựng thực phẩm thì nên hỏi người bán đồ đã xử lý cách nào, và rửa, phơi khô trước khi dùng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao tre bị mọt?
Thân tre chứa tinh bột trong mô mềm, nhất là ở phần bụng phía trong. Mọt đẻ trứng vào đó, ấu trùng ăn tinh bột và đục thành đường hầm, để lại bột mịn. Tre càng non, càng nhiều bột thì càng dễ bị mọt.
Ngâm tre có tác dụng gì?
Ngâm tre trong nước hay bùn làm tinh bột và đường trong thân bị hoà tan, phân giải dần. Mất bớt tinh bột thì mọt và nấm ít thứ để ăn, nên tre ngâm rồi phơi khô bền hơn rõ rệt.
Vì sao đồ tre gác bếp lại bền?
Hơi nóng từ bếp hong khô tre, còn khói củi phủ lên bề mặt những hợp chất có tác dụng xua côn trùng và ức chế nấm. Vì vậy đồ tre gác bếp lâu năm sẫm màu, bóng và ít bị mọt.
Nên chặt tre vào mùa nào?
Kinh nghiệm phổ biến là chặt vào mùa khô và tránh mùa tre đang nuôi măng, vì lúc đó thân nhiều nước và đường. Các vùng có lệ tháng chặt cụ thể khác nhau, nên xem như kinh nghiệm nhà nghề.
Cật tre và bụng tre dùng vào việc gì?
Cật là lớp ngoài cứng, bóng, bền, dùng cho mặt ngoài và chỗ chịu lực của đồ đan. Bụng là phần trong xốp, nhiều tinh bột, dễ mọt hơn, thường làm nan phụ hoặc bỏ đi.