Chiếu Định Yên (Đồng Tháp): làng dệt chiếu lác nổi tiếng miền Tây

Định Yên là làng dệt chiếu ở vùng Lấp Vò, tỉnh Đồng Tháp, nổi tiếng nhất miền Tây với chiếu lác, tức chiếu cói theo cách gọi Nam Bộ. Chiếu ở đây dệt trên khung gỗ đặt dưới đất, thường hai người cùng làm: một người luồn sợi lác, một người dập go. Làng có chợ chiếu họp từ khi trời còn tối, thương lái tới gom chiếu đi khắp vùng. Đi Định Yên là để thấy một nghề sống theo nhịp của con nước và mùa nắng miền Tây.

Làng ở đâu

Định Yên nằm ở vùng Lấp Vò, bên bờ sông Hậu, thuộc tỉnh Đồng Tháp. Vùng đồng bằng sông nước này quen với nghề làm từ thân cỏ: lác, lục bình, bàng. Đường vào làng đi dọc kênh rạch, hai bên nhà nào cũng có thể thấy những bó lác dựng hay những tấm chiếu phơi trước sân.

Theo người làng kể, nghề dệt chiếu ở đây đã có từ nhiều đời; mốc thời gian cụ thể thì các nguồn không thống nhất, nên chỉ nên nói là nghề lâu năm của vùng.

Lác và cói: một cây, hai tên

Người miền Tây gọi là lác, người miền Bắc gọi là cói: loài cỏ thân ba cạnh mọc trên đất phèn, đất nhiễm mặn. Lác được trồng ở nhiều vùng đồng bằng sông Cửu Long rồi bán về làng chiếu. Cây lác cắt về được chẻ ra thành sợi, phơi khô trên sân hay bờ ruộng. Sợi lác tốt dài, dai, đều, màu sáng; lác phơi gặp mưa dễ bị đen, thâm, mốc.

Chiếu trắng giữ nguyên màu lác. Chiếu hoa dùng sợi lác đã nhuộm màu xen với sợi trắng để tạo hoa văn khi dệt. Phần nhuộm là một nghề riêng, ở đây chỉ cần biết hoa văn chiếu dệt ra từ sợi màu chứ không in lên sau.

Một ngày ở làng chiếu: nhịp theo nắng

Nghề chiếu miền Tây phụ thuộc vào trời nhiều hơn người ngoài tưởng. Sáng sớm, khi sương vừa tan, lác được đem ra phơi. Người dệt tranh thủ những giờ mát để ngồi khung, vì dập go là việc nặng, trưa nắng làm rất mệt. Chiếu dệt xong cũng phải phơi trước khi cuộn. Gặp mấy ngày mưa liền, lác không khô, chiếu không phơi được, cả nhịp làm việc chậm lại. Vì thế mùa khô là mùa làm nhiều nhất, còn mùa mưa nhiều nhà làm chậm, trữ lác khô từ trước để dệt dần.

Sợi lác cũng cần độ ẩm vừa phải khi dệt. Lác khô quá thì giòn, gãy khi luồn và khi dập; nhiều người dệt phun nhẹ nước hay để lác qua sương cho dẻo lại trước khi ngồi khung. Đây là một ví dụ nhỏ của "khoa học vật liệu bằng tay": người thợ không đo độ ẩm, nhưng biết sợi đã đủ dẻo hay chưa khi uốn thử giữa hai ngón tay.

Khung dệt chiếu Định Yên

Khung dệt chiếu là một khung gỗ dài đặt sát đất, rộng hơn khổ chiếu. Sợi dọc, thường là sợi đay hay sợi tổng hợp bền, được căng song song từ đầu này tới đầu kia khung. Bộ go nâng hạ sợi dọc, giống go khung cửi, nhưng to và nặng hơn nhiều.

Hai người, hai việc

Một người ngồi bên cạnh khung, cầm một thanh tre dài có khe hay móc ở đầu, gọi theo cách quen là cây luồn lác. Mỗi lần go mở miệng, người này kẹp một sợi lác vào đầu thanh rồi đẩy nhanh qua miệng sợi dọc, sang tới mép bên kia. Người còn lại ngồi phía trước, kéo go dập mạnh xuống, ép sợi lác vừa luồn sát vào phần chiếu đã dệt. Rồi đổi go, luồn sợi tiếp. Hai người phải khớp nhịp; nghe trong xóm là những tiếng dập go đều đặn.

Với chiếu hoa, người luồn lác phải đổi sợi trắng và sợi màu đúng theo mẫu ở từng đường, mẫu nằm trong trí nhớ người dệt, giống cách đếm sợi của thợ dệt thổ cẩm.

Người mới tập dệt chiếu hay vấp ở đâu

• Luồn lệch nhịp: người luồn lác đẩy sợi khi go chưa mở hết, sợi kẹt giữa chừng hoặc bỏ sót sợi dọc.
• Dập không đều: lúc mạnh lúc nhẹ, mặt chiếu chỗ khít chỗ thưa, nhìn thấy những vệt ngang.
• Chọn sợi lác không đều: sợi to xen sợi nhỏ, mặt chiếu gợn.
• Đặt tay sai chỗ: để tay trên đường dập của go là dễ bị kẹp; người dệt lâu năm luôn rút tay ra trước khi dập.

Từ tấm dệt tới chiếu thành phẩm

1. Dệt: dệt hết chiều dài chiếu trên khung.
2. Tháo, cắt mối: tháo chiếu khỏi khung, cắt sợi dọc, chừa đầu để tết hay buộc.
3. Xén đầu lác: đầu sợi lác thò ra hai mép được xén gọn.
4. Viền mép: may viền vải hay tết mép cho chiếu không tưa.
5. Phơi: phơi cho lác khô hẳn trước khi cuộn bán, tránh mốc.

Chợ chiếu lúc rạng sáng

Một nét riêng của Định Yên là chợ chiếu họp rất sớm, từ khi trời còn tối cho tới tầm sáng. Người dệt mang chiếu ra chợ, thương lái tới gom rồi chở đi các nơi. Chợ họp sớm có lý do thực tế: kịp giao chiếu trong ngày cho tàu, xe đi xa, và để người dệt về nhà làm việc khi trời sáng. Giờ họp cụ thể có thể thay đổi theo thời gian, nên hỏi người địa phương trước khi đi.

Chiếu lác khác chiếu cói miền Bắc ở đâu

Nguyên lý dệt của hai nơi giống nhau. Khác biệt chủ yếu nằm ở thị trường và thói quen dùng: chiếu hoa nhiều màu gắn với nhà ở miền Tây, với những dịp cưới hỏi; đồ cói miền Bắc đi nhiều theo hướng hàng gia dụng, trang trí.

Chọn một tấm chiếu: kiểm gì

• Mặt chiếu: sợi lác dập khít, phẳng, không có chỗ hở thấy sợi dọc.
• Sợi lác: đều, không bị đen, không có đốm mốc.
• Mép: viền chắc, đường may đều, không có đầu lác đâm ra.
• Mùi: mùi cỏ khô dễ chịu; mùi ẩm, mùi chua là dấu hiệu lác chưa khô hẳn.
• Hoa văn (với chiếu hoa): đường hoa liền, không bị lệch giữa các đoạn.

Giữ chiếu lác

Chiếu lác hút ẩm từ người nằm và từ không khí. Dùng xong nên dựng hay cuộn khi chiếu khô. Lau bằng khăn ẩm vắt thật kiệt, để khô rồi mới cuộn. Phơi nắng sớm định kỳ giúp chiếu khô và thơm, nhưng tránh phơi nắng gắt nhiều giờ liền làm sợi giòn và chiếu hoa bạc màu.

Đi Định Yên

• Đi mùa khô, khi lác phơi được nắng và đường làng khô ráo.
• Muốn xem chợ chiếu thì đi rất sớm, mang đèn pin, đi chậm vì đường ven kênh tối.
• Xin phép trước khi vào sân nhà xem dệt; chụp người cũng nên hỏi.
• Không đứng sát người dập go: go nặng dập xuống mạnh, tay chân để gần dễ bị kẹp.