Một mẻ nung gốm có ba chặng: nâng nhiệt chậm để đuổi nước và đưa đất qua các mốc biến đổi, giữ lửa ở nhiệt độ đích để xương chín và men chảy đều, rồi hạ nhiệt có kiểm soát cho đồ không nứt. Chặng nào vội cũng có giá: nâng nhanh thì nổ, giữ thiếu thì men sần, hạ nhanh thì nứt. Thời gian một mẻ có thể từ vài giờ (lò điện nhỏ) tới nhiều ngày (lò củi lớn).
Xếp lò: quyết định trước khi nhóm lửa
Trước khi đốt, thợ xếp hàng. Xếp sai thì lửa giỏi cũng không cứu được.
- Đồ men không chạm nhau: men chảy sẽ dính hai món làm một.
- Chân đế sạch men, đặt trên kệ hoặc con kê.
- Khoảng trống cho lửa đi: xếp quá kín thì vùng giữa non lửa.
- Đặt theo vùng nhiệt: đồ cần nhiệt cao ở chỗ nóng, đồ men dễ chảy ở chỗ dịu.
- Đồ thử và côn nhiệt: đặt ở nơi nhìn được qua lỗ nhòm để theo dõi.
Đồ chưa nung (mộc) có thể chạm nhau vì chưa có men chảy; vì vậy mẻ nung sơ thường xếp dày hơn mẻ nung men.
Chặng 1: Nâng nhiệt
Đến khoảng 200°C: sấy
Nước còn lại trong mộc bốc hơi. Nâng nhiệt rất chậm, có khi để hé cửa hoặc lỗ thông cho hơi nước thoát. Đồ dày càng phải chậm. Nổ đồ ở chặng này là lỗi kinh điển của người mới.
Khoảng 450–600°C: đất thành gốm
Khoáng sét mất nước liên kết hoá học. Từ đây đất không tan lại trong nước. Cũng trong khoảng này, quanh 573°C, thạch anh trong đất đổi dạng tinh thể và thể tích thay đổi đột ngột. Đi qua mốc này đều đặn, không vội.
Khoảng 700–900°C: đốt sạch
Chất hữu cơ, than trong đất cháy hết. Nếu chúng chưa cháy hết mà men đã bắt đầu chảy và bịt kín mặt, khí sẽ bị giữ lại, sau này gây phồng, rỗ men. Vì vậy cần đủ ôxi và đủ thời gian ở đoạn này.
Từ khoảng 900°C trở lên: lửa khử (nếu cần)
Với men ngọc và một số men cần lửa khử, thợ bắt đầu giảm gió để lò thiếu ôxi khi men sắp chảy, giữ khử trong một khoảng nhiệt nhất định. Với lò điện thông thường, lửa luôn là ôxi hoá.
Chặng 2: Giữ lửa
Đạt nhiệt độ đích chưa phải là xong. Gốm chín là chuyện của nhiệt và thời gian: cùng một nhiệt độ, giữ lâu hơn thì xương kết khối thêm, men chảy phẳng hơn, bọt khí kịp thoát. Thợ gọi là "giữ lửa", "ủ lửa".
Đó là lý do thợ không tin hoàn toàn vào con số trên đồng hồ. Họ dùng thêm côn nhiệt: những que gốm nhỏ có thành phần định sẵn, gục xuống khi đã nhận đủ "lượng nhiệt" (nhiệt độ và thời gian). Thợ lò xưa thì dùng đồ thử: những mảnh mộc tráng men đặt gần lỗ nhòm, dùng que móc ra xem men đã chảy bóng chưa.
Nhìn qua lỗ nhòm, thợ cũng đọc màu lửa trong lò. Ở nhiệt độ gốm, lòng lò sáng màu cam vàng đến vàng trắng; càng nóng càng sáng và trắng. Nhìn lâu vào lỗ nhòm khi lò ở nhiệt độ cao có hại cho mắt, nên dùng kính lọc chuyên dụng.
Chặng 3: Hạ nhiệt
Tắt lửa không có nghĩa là mở lò. Lò phải nguội dần, thường bằng hoặc lâu hơn thời gian nâng nhiệt.
- Đoạn đầu (từ nhiệt độ đích xuống khoảng 900°C): men đông cứng lại. Một số men cần nguội chậm ở đoạn này để kết tinh thành men mờ; một số cần nguội nhanh hơn để giữ bóng trong.
- Quanh 573°C: thạch anh co đột ngột lần nữa. Mở cửa lò hay để gió lùa lúc này là đồ nứt "tách" thành vết thẳng sắc.
- Dưới khoảng 200°C: có thể hé cửa dần.
- Mở lò: khi đồ cầm được bằng găng mà không thấy nóng rát. Đồ nóng dù không còn phát sáng vẫn đủ gây bỏng nặng.
Với lò củi, lò rồng lớn, hạ nhiệt kéo dài nhiều ngày. Thợ bịt kín cửa, bịt lỗ tiếp củi để lò nguội từ từ.
Nung một lần và nung hai lần
| Cách nung | Làm thế nào | Ưu điểm | Hạn chế |
|---|---|---|---|
| Nung hai lần | Nung sơ mộc ở nhiệt độ thấp, tráng men, nung men | Mộc đã nung cứng, dễ tráng men, ít vỡ khi cầm | Tốn nhiên liệu và thời gian |
| Nung một lần | Tráng men lên mộc chưa nung, nung một lần | Tiết kiệm, men gắn chặt với xương | Mộc dễ vỡ khi tráng, dễ co men |
Nhiều làng gốm truyền thống nung một lần với men tráng thẳng lên mộc. Xưởng hiện đại và lớp học thường nung hai lần cho chắc ăn.
Đọc kết quả khi mở lò
Mở lò là lúc thợ chấm điểm chính mình. Men bóng đều, màu đúng, xương gõ kêu: mẻ tốt. Men sần: thiếu nhiệt hoặc thiếu giữ lửa. Men chảy dính kệ: quá lửa hoặc men quá dày. Một mặt màu khác: lửa không đều, cửa gió. Nứt thẳng sắc: hạ nhiệt quá nhanh. Thợ ghi lại, mẻ sau chỉnh.
Lò củi và lò điện: cùng ba chặng, khác nhịp
Ở lò điện, ba chặng được lập trình sẵn: nâng bao nhiêu độ mỗi giờ, giữ bao lâu, hạ thế nào. Người thợ chủ yếu chọn chương trình và kiểm tra côn nhiệt. Ở lò củi, ba chặng là ba giai đoạn lao động. Lửa non nhỏ suốt nhiều giờ để sấy; tiếp củi dày dần, đều tay để nâng nhiệt; đóng bớt gió, chèn củi để khử; rồi bịt lò cho nguội.
Lò củi không bao giờ đều như lò điện. Đổi lại, tro bay và lửa liếm tạo những sắc men không lặp lại. Nhiều xưởng hôm nay kết hợp: hàng thường nung lò ga, lò điện cho ổn định; một số mẻ đặc biệt vẫn đốt củi.
Dù lò gì, nhật ký nung là thứ không thể thiếu: ngày, loại hàng, cách xếp, các mốc nhiệt độ theo giờ, lúc bắt đầu khử, lúc tắt lửa, kết quả khi mở lò. Thợ lò truyền thống ghi trong đầu; người mới tập nên ghi ra giấy.
An toàn quanh một mẻ nung
- Khí CO: lò đốt nhiên liệu, nhất là khi khử, sinh nhiều CO. Thông gió, ống khói tốt; không ngủ, không ngồi lâu cạnh lò trong chỗ kín.
- Bỏng: thân lò, cửa lò, kệ, đồ vừa ra lò đều nóng lâu. Dùng găng chịu nhiệt; trẻ em đứng xa. Bỏng nhẹ: xả nước mát sạch 15–20 phút, không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ. Bỏng rộng, sâu, ở mặt, tay, mắt: đi cấp cứu, gọi 115.
- Mắt: dùng kính lọc khi nhìn vào lỗ nhòm lâu.
- Lò điện: tắt nguồn trước khi mở; không để vật dễ cháy cạnh lò.
Góc nhìn hôm nay: xin xem một lần mở lò
Nếu đi làng gốm, hãy hỏi xưởng hôm nào mở lò và xin đứng xem từ xa. Chứng kiến thợ lấy từng món ra, nhìn, gõ, xếp loại là cách hiểu nhanh nhất vì sao gốm là nghề "trông trời trông lửa". Ở lớp học, xin xem đồ thử và đường nâng nhiệt của lò điện; đó là bản tóm tắt của mọi điều trong bài này.
Câu hỏi thường gặp
Nung gốm mất bao lâu?
Tuỳ lò và cỡ hàng. Lò điện nhỏ có thể vài giờ nâng nhiệt cộng vài giờ hạ nhiệt; lò củi, lò rồng lớn mất nhiều ngày đốt và nhiều ngày nguội. Không nên mở lò khi đồ còn nóng.
Vì sao phải nâng nhiệt chậm khi nung gốm?
Để nước còn trong mộc thoát ra từ từ, tránh nổ đồ, và để đồ đi qua các mốc biến đổi như khoảng 573°C của thạch anh một cách đều đặn, không nứt.
Côn nhiệt là gì?
Là que gốm nhỏ có thành phần định sẵn, đặt trong lò. Côn gục xuống khi nhận đủ lượng nhiệt, phản ánh cả nhiệt độ lẫn thời gian, giúp thợ biết đồ đã chín chưa chính xác hơn chỉ nhìn đồng hồ.
Vì sao gốm bị nứt khi mở lò?
Thường do hạ nhiệt quá nhanh, đặc biệt quanh khoảng 573°C khi thạch anh co đột ngột. Mở cửa lò sớm hoặc gió lùa lúc này dễ làm đồ nứt thành vết thẳng sắc.
Nung sơ là gì?
Là lần nung đầu ở nhiệt độ thấp để mộc thành gốm cứng nhưng còn xốp, dễ tráng men. Sau đó đồ được tráng men và nung lần hai ở nhiệt độ cao hơn cho men chảy.