Men rạn là lớp men có những vết nứt mảnh chằng chịt, sinh ra vì men co lại nhiều hơn xương đất khi nguội. Khi men đã đông cứng mà vẫn tiếp tục co mạnh hơn xương, nó bị kéo căng tới mức nứt ra thành mạng lưới. Người thợ biến lỗi kỹ thuật ấy thành hiệu ứng có chủ ý bằng cách chỉnh thành phần men, độ dày lớp men và cách làm nguội.
Giãn nở nhiệt: mọi vật đều co giãn
Gần như mọi vật liệu nở ra khi nóng và co lại khi nguội. Mức co giãn theo mỗi độ thay đổi gọi là hệ số giãn nở nhiệt. Thuỷ tinh men và xương đất có hệ số khác nhau tuỳ thành phần.
Trong lò, men chảy lỏng nên chưa chịu lực gì. Khi lò nguội tới lúc men đông cứng, men và xương thành một khối dính chặt. Từ đó trở xuống tới nhiệt độ phòng, cả hai cùng co. Nếu co bằng nhau, không có chuyện gì. Nếu co lệch nhau, lớp men sẽ bị kéo hoặc bị nén.
Men bị kéo thì rạn, bị nén thì bong
| Trường hợp | Men so với xương khi nguội | Kết quả |
|---|---|---|
| Men co nhiều hơn | Men bị kéo căng | Rạn: vết nứt mạng lưới trên mặt men |
| Co gần bằng, men co ít hơn một chút | Men bị nén nhẹ | Men lành, bền nhất |
| Men co ít hơn quá nhiều | Men bị nén mạnh | Bong men ở mép, cạnh; nặng có thể làm nứt cả xương |
Thuỷ tinh chịu nén tốt mà chịu kéo kém. Vì vậy một lớp men bị nén nhẹ là trạng thái lý tưởng cho đồ dùng: men vừa bền vừa giúp tăng độ chắc của cả món đồ. Men rạn là chủ động đẩy về phía men bị kéo.
Thợ điều khiển vết rạn bằng gì
Thành phần men
Các chất trợ chảy kiềm như natri, kali làm men giãn nở nhiều, nên men giàu kiềm dễ rạn. Silic, nhôm, bo làm men giãn ít hơn. Muốn rạn nhiều, thợ tăng phần trợ chảy giãn nở cao; muốn hết rạn, giảm nó và tăng silic. Đây là nguyên lý, còn tỷ lệ cụ thể là kinh nghiệm riêng của mỗi xưởng.
Độ dày lớp men
Men dày rạn thành ô to, men mỏng rạn ô nhỏ hơn hoặc không rạn. Trên cùng một món, chỗ men đọng dày thường rạn khác chỗ men mỏng.
Xương đất
Xương nhiều thạch anh co mạnh khi nguội qua khoảng 573°C, giúp nén men, giảm rạn. Xương ít thạch anh, nung non thì men dễ rạn hơn. Cùng một men tráng trên hai loại đất có thể ra hai kết quả.
Làm nguội
Làm nguội nhanh, hay sốc nhiệt sau khi ra lò, có thể làm vết rạn mở thêm. Một số xưởng tạo rạn bằng cách cho đồ còn ấm tiếp xúc với không khí lạnh. Việc này cần kinh nghiệm vì sốc quá mạnh làm nứt cả xương.
Làm vết rạn nổi lên
Vết rạn mới ra lò rất mảnh, gần như trong suốt. Để thấy rõ, thợ xoa chất màu vào: mực, nước chè đặc, các loại màu pha. Màu chui vào khe nứt, lau mặt men sạch, vết rạn hiện thành mạng đường sẫm. Có khi làm hai lần với hai màu cho hai lớp rạn to nhỏ.
Ở Bát Tràng (Hà Nội), men rạn là một dòng sản phẩm quen thuộc, nhất là đồ thờ, lọ, bình trang trí. Còn về tên gọi các kiểu rạn và giá trị thẩm mỹ của chúng trong lịch sử gốm thì thuộc góc mỹ thuật, không bàn ở đây.
Rạn muộn: vì sao đồ cũ tự rạn thêm
Có những món đồ ra lò lành lặn, vài tháng hay vài năm sau mới rạn. Hiện tượng này gọi là rạn muộn. Nguyên nhân thường gặp là xương còn xốp hút hơi ẩm từ không khí, nở ra rất chậm. Xương nở thì men phía trên bị kéo, tới lúc vượt sức chịu thì nứt.
Rạn muộn hay gặp ở đồ xương nung non, hút nước. Đồ sành, sứ xương kết khối ít bị hơn. Nghe tiếng "tách" nhỏ phát ra từ chiếc bình trong đêm đôi khi chính là men đang rạn thêm.
Men rạn có dùng đựng thức ăn được không
Vết rạn là khe hở xuyên qua lớp men. Nước, dầu mỡ, vi khuẩn có thể chui vào khe và vào xương nếu xương xốp. Đồ rạn dùng đựng thức ăn lâu ngày dễ ố, khó làm sạch hoàn toàn. Ngoài ra, chất màu xoa vào vết rạn không phải lúc nào cũng an toàn cho thực phẩm.
Vì vậy cách dùng hợp lý là:
- Đồ men rạn để trang trí, đồ thờ, cắm hoa khô hoặc hoa tươi có lót.
- Đồ đựng thức ăn, đồ uống nên là men lành không rạn, cơ sở xác nhận an toàn thực phẩm.
- Nếu một chiếc bát men trơn bắt đầu rạn, đó là dấu hiệu men và xương không còn hợp nhau hoặc xương hút ẩm. Nên chuyển nó sang làm đồ trang trí.
Bong men: anh em ngược chiều của rạn
Ít gặp hơn rạn nhưng nguy hiểm hơn là bong men. Khi men co ít hơn xương quá nhiều, men bị nén mạnh tới mức tách khỏi xương ở mép, cạnh, tạo những vảy men sắc. Trên đồ ăn uống, vảy men có thể rơi vào thức ăn. Gặp đồ bị bong men ở vành, không dùng tiếp cho ăn uống.
Rạn cố ý hay rạn lỗi: phân biệt thế nào
Không phải món men nào có vết rạn cũng là "men rạn". Trên đồ men trơn, rạn xuất hiện là dấu hiệu men và xương không hợp nhau, hoặc đồ đã bị sốc nhiệt, hút ẩm.
- Rạn cố ý: mạng rạn phủ đều cả món đồ, thường đã được xoa màu, mặt men vẫn bóng, vành không bong.
- Rạn lỗi: vết rạn chỉ ở một vùng (thường chỗ men dày, chỗ chân), không xoa màu nhưng dần ngả ố vàng nâu do thức ăn, nước chè thấm vào.
- Nứt xương: một vết dài, sâu, đi qua cả men lẫn xương, gõ nghe rè. Đây không phải rạn men mà là đồ đã hỏng.
Với bát đĩa, cốc chén dùng hằng ngày, thấy rạn lỗi thì chuyển sang làm đồ trang trí; thấy nứt xương thì thôi dùng.
Góc nhìn hôm nay: soi một món men rạn
- Nhìn kích thước ô rạn ở chỗ men dày (thường ở chân) và chỗ men mỏng (thường ở vành): sẽ thấy khác nhau.
- Tìm xem có hai lớp rạn to nhỏ khác màu không: đó là dấu xoa màu hai lần.
- Lật đáy xem xương: xương xốp, nhẹ thì về lâu có thể rạn thêm.
- Rửa đồ men rạn bằng nước ấm, tránh ngâm lâu trong nước rửa có màu đậm vì màu sẽ ăn vào vết rạn.
Đọc thêm về giãn nở nhiệt trong tài liệu vật liệu học phổ thông, và xem các món men rạn trưng bày ở Bảo tàng Gốm (Bát Tràng). Men rạn là ví dụ đẹp nhất cho sợi chỉ chung của nghề: thợ không có máy đo hệ số giãn nở, nhưng nhìn vết rạn là biết men đang bị kéo bao nhiêu.
Câu hỏi thường gặp
Men rạn là gì?
Là lớp men có vết nứt mảnh chằng chịt, tạo ra có chủ ý bằng cách làm cho men co nhiều hơn xương khi nguội. Men bị kéo căng và nứt thành mạng lưới, sau đó thường được xoa màu để vết rạn nổi lên.
Vì sao men gốm bị rạn?
Vì hệ số giãn nở nhiệt của men lớn hơn của xương. Khi lò nguội, men co nhiều hơn xương nên bị kéo căng tới mức nứt. Thành phần men, độ dày lớp men và loại đất đều ảnh hưởng.
Bát men rạn có dùng ăn được không?
Không nên dùng lâu dài để đựng thức ăn. Vết rạn là khe hở giữ nước, dầu mỡ, vi khuẩn và khó làm sạch; chất màu xoa vào vết rạn cũng chưa chắc an toàn cho thực phẩm. Đồ men rạn hợp làm đồ trang trí.
Rạn muộn là gì?
Là hiện tượng đồ ra lò không rạn nhưng vài tháng hoặc vài năm sau mới rạn. Nguyên nhân thường là xương xốp hút ẩm nở ra chậm, kéo căng lớp men phía trên.
Làm sao để vết rạn có màu đen?
Sau khi ra lò, thợ xoa chất màu như mực hoặc nước chè đặc lên mặt men cho màu chui vào khe nứt rồi lau sạch mặt. Vết rạn giữ màu nên hiện thành mạng đường sẫm.