Men ngọc có màu xanh nhờ một lượng nhỏ sắt nung trong lửa khử, tức lò thiếu ôxi khiến sắt chuyển sang dạng cho sắc xanh. Men lam có màu xanh dương nhờ coban, một chất tạo màu rất mạnh và bền nhiệt, thường được vẽ dưới lớp men trong. Cùng một chút sắt, nung lửa đủ ôxi sẽ ra vàng hoặc nâu thay vì xanh ngọc; vì vậy men ngọc đẹp hay hỏng phụ thuộc vào tay thợ lò nhiều hơn tay thợ pha men.
Màu men đến từ ôxít kim loại
Men gốc là thuỷ tinh không màu. Màu đến khi có các ion kim loại hoà trong đó. Mỗi kim loại hấp thụ một phần ánh sáng, phần còn lại phản chiếu ra mắt ta thành màu. Những chất tạo màu quen thuộc của gốm:
| Kim loại | Lửa ôxi hoá (đủ ôxi) | Lửa khử (thiếu ôxi) | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sắt | Vàng, hổ phách, nâu, nâu đen tuỳ lượng | Xanh ngọc, xanh xám (lượng ít); đen nâu (lượng nhiều) | Có sẵn trong nhiều loại đất, tro |
| Coban | Xanh lam | Xanh lam | Rất mạnh, bền, ít đổi theo lửa |
| Đồng | Xanh lục | Đỏ | Đỏ đồng rất khó làm đều |
| Mangan | Nâu, tím nâu | Nâu | Thường lẫn trong quặng coban tự nhiên |
Bảng này chỉ là nguyên lý chung. Màu thật còn tuỳ thành phần men gốc, nhiệt độ, độ dày lớp men và tốc độ làm nguội.
Lửa khử là gì
Trong lò, nhiên liệu cháy cần ôxi. Nếu cấp đủ không khí, lửa cháy hết, thừa ôxi: đó là lửa ôxi hoá. Nếu hạn chế không khí, nhiên liệu cháy thiếu ôxi, sinh nhiều cacbon mônôxít (CO). CO "đói" ôxi, nó lấy ôxi từ bất cứ ôxít nào gần đó, kể cả ôxít kim loại trong men và trong đất. Đó là lửa khử.
Với sắt, ôxít sắt ba (dạng cho màu vàng nâu, đỏ) bị lấy bớt ôxi thành ôxít sắt hai. Ôxít sắt hai hoà trong thuỷ tinh men cho sắc xanh. Một lượng sắt nhỏ, thường được các tài liệu nêu khoảng 1–3% trong men, cho xanh ngọc nhạt đến đậm. Sắt nhiều hơn thì ngả xanh xám, rồi nâu đen.
Thợ lò củi xưa tạo lửa khử bằng cách đóng bớt cửa gió, chèn thêm củi để lò ngạt khói. Thợ lò ga hôm nay chỉnh van gió. Khi lò đang khử, ngọn lửa ở lỗ nhòm, khe cửa có màu và dáng khác, khói đen hơn. Lửa khử phải giữ ở giai đoạn men đang chảy; khử quá sớm hay quá muộn đều không ra màu mong muốn.
An toàn: lửa khử sinh rất nhiều CO, một khí không màu, không mùi, gây ngộ độc và tử vong khi tích tụ. Lò nung khử phải ở nơi thông gió, có ống khói tốt; không ai ngủ cạnh lò, không đốt lò trong phòng kín.
Men ngọc: vì sao khó
Men ngọc đòi hỏi mọi thứ cùng đúng.
- Lượng sắt phải ít và đều. Đất pha men có lẫn sắt thì càng phải tính.
- Lửa khử phải đủ sâu và đúng lúc. Khử thiếu thì men ngả vàng xanh. Một mẻ lò củi có chỗ khử tốt chỗ không, nên một mẻ có thể ra nhiều sắc.
- Men dày thì màu sâu, trong như ngọc. Men mỏng màu nhạt, gần như không thấy xanh.
- Xương ít sắt thì sắc ngọc trong; xương nhiều sắt có thể làm men ngả xám tối.
- Làm nguội: nếu lò lọt không khí khi đang nguội ở nhiệt độ cao, sắt có thể bị ôxi hoá trở lại, men ngả vàng.
Vì vậy men ngọc từng được coi là thước đo tay nghề của thợ lò. Nhiều làng gốm Việt từ thời Lý – Trần đã làm men ngọc; Bát Tràng hôm nay cũng làm. Câu chuyện màu sắc và thẩm mỹ của men ngọc qua các thời kỳ thuộc góc mỹ thuật, ở đây chỉ bàn phần lửa và hoá chất.
Men lam: coban và vẽ dưới men
Coban mạnh và bền
Coban cho màu xanh lam ở cả lửa ôxi hoá lẫn lửa khử, ở gần như mọi nhiệt độ gốm. Chỉ một lượng rất nhỏ đã cho màu rõ. Đó là lý do coban hợp để vẽ: nét vẽ không đổi màu bất ngờ khi lò thay đổi.
Vẽ dưới men
Thợ vẽ chất màu có coban lên mặt mộc hoặc mộc đã nung sơ, rồi phủ men trong lên trên. Khi nung, coban hoà vào lớp tiếp giáp giữa xương và men, được men che kín nên bền, không mòn khi dùng. Gốm hoa lam của Chu Đậu (TP Hải Phòng), Bát Tràng (Hà Nội) dùng kỹ thuật này.
Coban tự nhiên và màu lam "lẫn"
Quặng coban tự nhiên thường lẫn mangan, sắt. Mangan đẩy màu sang tím xám, sắt đẩy sang xám đen. Vì vậy màu lam trên đồ cổ có nhiều sắc: lam tươi, lam xám, lam đen, tuỳ nguồn coban và cách tinh chế. Coban tinh khiết hiện đại cho màu lam rực, đều hơn.
Nhoè màu
Nếu men gốc chảy mạnh hoặc lớp coban quá dày, coban loang vào men, nét vẽ nhoè. Thợ chỉnh độ đặc của màu vẽ và chọn men trong có độ chảy vừa để giữ nét.
So sánh nhanh men ngọc và men lam
| Tiêu chí | Men ngọc | Men lam |
|---|---|---|
| Chất tạo màu | Sắt, lượng nhỏ | Coban |
| Phụ thuộc lửa | Rất nhiều, cần lửa khử | Ít |
| Cách dùng | Màu nằm trong cả lớp men | Thường vẽ dưới lớp men trong |
| Rủi ro | Ra vàng, xám nếu khử sai | Nhoè nét, lam xám do tạp chất |
Mảnh thử: cách thợ học màu mà không đoán
Vì màu men phụ thuộc quá nhiều yếu tố, không thợ nào tráng một loại men mới lên cả mẻ hàng. Họ làm mảnh thử: những miếng đất cùng loại với hàng, tráng men với độ dày khác nhau, có khi vẽ một vạch coban, rồi đặt ở các vị trí khác nhau trong lò.
Sau mẻ nung, dãy mảnh thử cho biết men này dày bao nhiêu thì ra sắc ngọc ưng ý, chỗ nào trong lò khử tốt, nét lam có nhoè không. Thợ lưu mảnh thử thành bộ sưu tập riêng, như một cuốn sổ màu bằng gốm. Ở nhiều xưởng, bức tường treo mảnh thử là thứ quý nhất mà khách ít để ý.
Người tập làm gốm cũng nên học thói quen này: mỗi loại men, mỗi loại đất, một mảnh thử ghi rõ ngày, nhiệt độ, lò. Sau vài tháng, mảnh thử sẽ trả lời những câu mà sách không trả lời được cho lò của chính mình.
Góc nhìn hôm nay: đọc màu men như thợ lò
- Thấy một món men xanh ngọc mà một mặt hơi vàng: chỗ đó lửa khử kém, có thể gần cửa gió.
- Thấy nét lam ngả tím: coban lẫn mangan.
- Thấy men ngọc đậm ở chỗ trũng, nhạt ở chỗ nổi: men dày mỏng khác nhau.
Tự pha men từ hoá chất không phải việc của người mới tập: bột ôxít kim loại có thể độc khi hít hoặc nuốt. Muốn hiểu bằng thực hành, hãy tham gia lớp ở xưởng có người hướng dẫn, dùng men đã pha sẵn của xưởng, đeo khẩu trang và găng tay khi làm, rửa tay trước khi ăn uống. Xem men ngọc, men lam cổ ở Bảo tàng Lịch sử Quốc gia; xem men làm mới ở các xưởng Bát Tràng.
Câu hỏi thường gặp
Men ngọc có màu xanh nhờ chất gì?
Nhờ một lượng nhỏ sắt trong men, thường được nêu khoảng 1–3%, nung trong lửa khử. Lửa khử lấy bớt ôxi khỏi ôxít sắt, chuyển nó sang dạng cho sắc xanh ngọc.
Lửa khử là gì?
Là lửa trong lò bị hạn chế không khí, nhiên liệu cháy thiếu ôxi sinh nhiều khí CO. CO lấy ôxi từ các ôxít kim loại trong men và đất, làm đổi màu men. Lửa khử sinh nhiều CO nên lò phải thông gió tốt.
Men lam làm từ gì?
Men lam có màu từ coban. Thợ thường vẽ chất màu có coban lên mộc rồi phủ men trong; khi nung, coban hoà vào lớp tiếp giáp giữa xương và men cho màu xanh lam bền.
Vì sao men ngọc bị vàng?
Thường do lửa khử không đủ hoặc không đúng lúc, hoặc lò lọt không khí khi đang nguội ở nhiệt độ cao. Sắt khi đó ở dạng ôxi hoá, cho màu vàng xanh hoặc vàng thay vì xanh ngọc.
Vì sao màu lam trên gốm cổ có sắc xám, tím?
Vì quặng coban tự nhiên thường lẫn mangan và sắt. Mangan làm màu ngả tím xám, sắt làm ngả xám đen. Coban tinh khiết hiện đại cho màu lam rực và đều hơn.