Lục bình, miền Bắc gọi là bèo tây, là cây thuỷ sinh gốc Nam Mỹ mọc dày đặc trên sông rạch, từng bị coi là cỏ dại làm nghẽn dòng chảy. Người làm thủ công ở đồng bằng sông Cửu Long và nhiều vùng khác đã biến nó thành nguyên liệu: vớt cây, cắt cọng, phơi khô thành dải xốp, nhẹ, rồi bện và đan thành giỏ, hộp, thảm, bàn ghế. Đồ lục bình nhẹ, êm, có vân tự nhiên, nhưng sợ ẩm, nên khâu phơi và chống mốc quyết định độ bền.
Cây lục bình: vì sao nó nổi và vì sao nó lan nhanh
Cọng lá lục bình phình to như quả bóng nhỏ. Bên trong là mô xốp đầy những khoang khí, giúp cây nổi trên mặt nước. Chính cấu trúc này làm cọng khô của nó nhẹ, xốp, mềm, khác hẳn sợi tre hay sợi cói.
Lục bình sinh sản rất nhanh, chủ yếu bằng cách mọc nhánh con, và được người đưa đi khắp các vùng nhiệt đới làm cây cảnh vì hoa tím đẹp. Ở nhiều nước, nó trở thành loài xâm lấn, phủ kín mặt sông hồ, cản giao thông thuỷ, làm giảm ánh sáng và oxy trong nước. Ở miền Tây, cảnh những đám lục bình trôi theo con nước là cảnh quen thuộc. Việc vớt lục bình làm hàng thủ công vì thế vừa tạo việc làm, vừa góp phần làm thông dòng.
Từ cây trôi sông tới sợi đan
- Vớt và chọn cây: chọn cây có cọng dài, to, đều. Cọng ngắn, non quá thì khô ra mỏng và dễ gãy.
- Cắt cọng: bỏ rễ và phiến lá, giữ phần cọng.
- Phơi: phơi nắng nhiều ngày cho cọng khô hẳn. Khi khô, cọng xẹp lại thành dải dẹt, màu nâu vàng hay nâu xám, có vân sọc tự nhiên.
- Phân loại: theo chiều dài, độ to, màu.
- Làm mềm và bện: trước khi đan, cọng khô thường được làm ẩm nhẹ cho dẻo, rồi bện, xoắn thành dây, hoặc để nguyên dải dẹt tuỳ sản phẩm.
Phơi là bước sống còn. Cọng lục bình chứa rất nhiều nước; phơi không đủ khô, nước còn lại bên trong sẽ làm mốc từ ruột ra, đồ đan xong vài tuần đã có đốm. Mùa mưa vì thế là mùa khó của nghề.
Đan lục bình: cần khung
Khác với tre, mây có độ cứng riêng, sợi lục bình mềm, không tự giữ dáng. Vì vậy phần lớn đồ lục bình được đan quanh một khung, có thể là khung sắt, khung mây, khung tre hay khung gỗ, tuỳ sản phẩm. Người thợ quấn, bện, đan sợi lục bình phủ lên khung theo kiểu đan định trước.
| Sản phẩm | Khung | Kiểu đan thường gặp |
|---|---|---|
| Giỏ, sọt đựng đồ | Khung sắt hoặc mây | Bện dây quấn vòng, đan lóng |
| Hộp có nắp | Cốt bìa cứng, ván ép hoặc gỗ | Đan dẹt phủ mặt |
| Thảm | Không khung hoặc lưới đỡ | Tết dây, khâu ghép |
| Ghế, đôn | Khung sắt hoặc gỗ chịu lực | Bện dây quấn chặt |
Khung bên trong là chỗ cần để ý khi mua. Khung sắt không được sơn hay mạ chống gỉ sẽ gỉ trong môi trường ẩm, vết gỉ thấm ra sợi lục bình thành vệt nâu đỏ. Cốt bìa gặp ẩm thì mủn.
Người mới tập đan lục bình hay vấp ở đâu
- Sợi quá khô: bện vào là gãy. Làm ẩm nhẹ bằng khăn ướt vắt kỹ cho sợi dẻo, không ngâm.
- Sợi quá ướt: đan xong sợi co lại khi khô, mặt đan lỏng ra, lộ khung. Thợ có kinh nghiệm chỉ làm ẩm vừa đủ và đan chặt tay.
- Bện không đều: dây chỗ to chỗ nhỏ, mặt đan gợn. Chọn sợi cùng cỡ cho mỗi lần bện.
- Không giấu đầu sợi: đầu sợi thò ra là chỗ bung đầu tiên; luồn đầu sợi vào trong mặt đan.
Sau khi đan, đồ phải được để khô hoàn toàn rồi mới cất hay dùng, vì phần ẩm làm mềm sợi khi đan giờ phải bay hết. Đây là điểm người làm tại nhà hay quên.
Chống mốc: bước làm nên hàng xuất khẩu
Đồ lục bình đi xa phải qua nhiều tuần trong container, nơi nhiệt độ và độ ẩm có thể cao. Vì vậy các cơ sở làm hàng xuất khẩu thường xử lý chống mốc kỹ: sấy trong lò sấy, xông chống mốc, phủ lớp chống ẩm bên ngoài. Một số nơi dùng khói lưu huỳnh để xông; khói này sinh khí gây kích ứng mạnh mắt và đường thở, chỉ làm trong lò kín ở xưởng có bảo hộ, tuyệt đối không làm trong nhà.
Người mua đồ lục bình về dùng trong nhà nên để đồ mới ở chỗ thoáng vài ngày cho bay mùi xử lý, nhất là khi định dùng đựng quần áo, đồ của trẻ nhỏ. Không dùng đồ lục bình để đựng trực tiếp thực phẩm ướt.
Lục bình, cói, mây: chọn thế nào
- Lục bình: dày, êm, nhẹ, vân đẹp; sợ ẩm, không chịu lực tốt nếu không có khung chắc. Hợp giỏ đồ vải, hộp đựng, đồ trang trí.
- Cói: mảnh hơn, dai, chịu ẩm khá hơn lục bình; hợp túi, chiếu, thảm mỏng.
- Mây: dai, bền, chịu lực, chịu va đập; hợp bàn ghế, đồ dùng lâu năm.
Chọn một món đồ lục bình
- Ngửi: mùi cỏ khô nhẹ là bình thường; mùi ẩm, mùi chua là sợi chưa khô, dễ mốc.
- Xem đáy và mặt trong: chỗ mốc hay bắt đầu ở đây, nơi ít ánh sáng và ít gió.
- Bóp nhẹ: đồ có khung chắc giữ dáng, không méo; đồ không khung thì mềm, chỉ hợp đựng đồ nhẹ.
- Nhìn khung lộ ra ở quai, ở đáy: khung sắt phải có lớp sơn hay mạ, không có vết gỉ.
Đi xem làm đồ lục bình
Nghề đan lục bình phổ biến ở nhiều tỉnh đồng bằng sông Cửu Long, nơi nguyên liệu dồi dào; một số vùng phía Bắc cũng làm. Khi đi miền Tây, có thể gặp những sân phơi lục bình dọc đường làng vào mùa nắng, hay những nhóm phụ nữ ngồi đan dưới hiên nhà. Hỏi người đan: lục bình vớt ở đâu, phơi mấy nắng, khung bên trong làm bằng gì.
Với trẻ từ 8 tuổi có người lớn kèm, sợi lục bình khô là vật liệu dễ tập: mềm, không sắc cạnh như nan tre. Một tấm lót nồi tết vòng xoắn từ dây lục bình bện, khâu bằng kim đầu tù, là bài tập hợp tay.
Giữ đồ lục bình
- Đặt nơi khô, thoáng; tránh phòng tắm, chân tường ẩm, sát cửa hay mở khi mưa hắt.
- Lau bụi bằng chổi lông hay khăn khô; vết bẩn thì lau bằng khăn ẩm vắt thật kiệt, rồi để khô ngay.
- Mùa nồm, định kỳ đem ra chỗ thoáng gió, phơi nắng nhẹ buổi sáng.
- Thấy đốm mốc: đem ra ngoài trời, chải khô bằng bàn chải mềm, lau khăn ẩm vắt kiệt, phơi chỗ thoáng cho khô hẳn. Đeo khẩu trang khi chải mốc.
- Không đặt vật nặng lên giỏ không có khung chắc; sợi lục bình bị đè lâu sẽ xẹp và gãy.
Câu hỏi thường gặp
Lục bình đan là gì?
Lục bình đan là đồ thủ công làm từ cọng cây lục bình (bèo tây) phơi khô, bện hoặc đan thành giỏ, hộp, thảm, bàn ghế. Vì sợi mềm, đồ lục bình thường được đan quanh một khung sắt, mây hay gỗ để giữ dáng.
Vì sao đồ lục bình hay bị mốc?
Cọng lục bình chứa rất nhiều nước và có cấu trúc xốp. Nếu phơi chưa khô hẳn hoặc đặt nơi ẩm, nấm mốc phát triển từ bên trong. Phơi kỹ, xử lý chống mốc và để nơi thoáng là cách phòng.
Lục bình có nguồn gốc từ đâu?
Lục bình có nguồn gốc Nam Mỹ, được đưa đi khắp vùng nhiệt đới làm cây cảnh vì hoa đẹp. Nó sinh sản rất nhanh và trở thành loài xâm lấn ở nhiều nơi, phủ kín sông hồ.
Đồ lục bình có bền không?
Đồ lục bình bền nếu được phơi kỹ, có khung chắc và để nơi khô ráo. Nó kém chịu ẩm và chịu lực hơn mây, nên hợp với giỏ đồ vải, hộp đựng và đồ trang trí hơn là đồ chịu tải nặng.