Lỗi gốm thường gặp chia làm hai nhóm: lỗi của xương (nứt, cong vênh, phồng, nổ) và lỗi của men (co men, chảy men, rỗ kim, rạn, bong men, men sần). Mỗi lỗi để lại một "chữ ký" riêng: vết nứt có cạnh tròn hay sắc, men co lại thành đảo hay chảy thành giọt. Đọc được chữ ký ấy là biết lỗi sinh ra ở khâu nào, từ làm đất, tạo hình, phơi, tráng men hay nung.
Nhóm lỗi xương
Nứt khi phơi và nứt khi nung: phân biệt bằng cạnh vết nứt
Đây là mẹo quan trọng nhất. Nếu vết nứt đã có từ khi phơi, lúc nung men sẽ chảy vào và làm tròn cạnh vết nứt, mép nứt mềm, có khi men lấp một phần. Nếu vết nứt sinh ra khi lò đang nguội (sau khi men đã đông), cạnh vết nứt sắc, men hai bên khớp nhau như vết cắt.
- Nứt có cạnh tròn: lỗi trước khi nung hoặc khi nâng nhiệt (khô không đều, đáy chưa nén, chỗ nối).
- Nứt cạnh sắc, đường thẳng hoặc cong dài: lỗi khi làm nguội, hay gặp quanh khoảng 573°C khi thạch anh co đột ngột, hoặc do mở lò sớm.
Nứt đáy chữ S
Vết nứt uốn như chữ S ở giữa đáy. Nguyên nhân: đáy không được nén khi vuốt, nước đọng ở đáy, đáy dày hơn thành. Sửa: nén đáy kỹ, lau nước đọng, tiện cho đáy và thành dày gần nhau.
Cong vênh, méo
Đĩa vênh, miệng méo thành bầu dục. Nguyên nhân: khô không đều, đất co nhiều, đồ quá lửa làm xương mềm và sụp theo trọng lực, hoặc xếp lò không phẳng. Sửa: phơi đều, kê phẳng, không nung vượt quá khả năng chịu nhiệt của đất.
Phồng xương
Thành đồ nổi những bọng tròn, cắt ra thấy rỗng như bọt. Nguyên nhân: quá lửa làm đất bắt đầu sôi, sinh khí bên trong; hoặc chất hữu cơ, sắt trong đất chưa cháy hết khi xương đã đặc lại. Sửa: giảm nhiệt độ đích, kéo dài đoạn đốt sạch quanh 700–900°C với đủ ôxi.
Nổ đồ
Đồ vỡ thành mảnh, có khi mảnh văng dính lên đồ khác. Nguyên nhân chính: mộc còn ẩm, nâng nhiệt quá nhanh, hơi nước trong lòng thành dày không kịp thoát. Sửa: phơi khô hẳn, sấy chậm ở đầu mẻ, đồ dày khoét bớt đất hoặc làm rỗng.
Nhóm lỗi men
Co men
Men co lại thành những đảo, cục tròn mép, để lộ xương ở giữa. Nguyên nhân:
- Mặt mộc có bụi, dầu tay, chỗ ẩm ướt khi tráng men; men không bám.
- Lớp men quá dày, khi khô co nhiều và nứt chân chim trước khi vào lò; khi chảy, các mảnh men kéo nhau lại.
- Men có quá nhiều đất sét thô, co mạnh khi khô.
Sửa: lau mộc bằng khăn ẩm sạch trước khi tráng, không cầm vào chỗ sẽ tráng men, tráng vừa độ dày, không để lớp men khô bị nứt rồi mới nung.
Chảy men
Men chảy dồn xuống chân, đọng thành giọt, dính chặt vào kệ. Nguyên nhân: quá lửa, men quá dày ở phần dưới, men thiếu nhôm (quá loãng khi chảy), hoặc dùng men nung thấp cho lò nung cao. Sửa: chừa một dải không men ở chân, tráng mỏng dần về phía dưới, đúng loại men cho nhiệt độ, đặt tấm lót dưới đồ thử men mới.
Gỡ đồ dính kệ bằng cách đập, mài sẽ sinh mảnh men sắc như thuỷ tinh và bụi. Đeo kính bảo hộ, găng tay, khẩu trang lọc bụi, mài ướt nếu có thể.
Rỗ kim
Mặt men có những lỗ li ti như đầu kim. Nguyên nhân: khí thoát ra từ xương hoặc men khi men đã gần đông, bọt vỡ mà men không kịp lấp lại. Sửa: đốt sạch kỹ ở đoạn 700–900°C, giữ lửa ở nhiệt độ đích lâu hơn để men lấp phẳng, nguội chậm hơn ở đoạn đầu.
Men sần, men khô
Mặt men nhám như giấy ráp, mờ không đều. Nguyên nhân: thiếu nhiệt, thiếu thời gian giữ lửa, lớp men quá mỏng. Sửa: kiểm tra côn nhiệt, tăng thời gian giữ, tráng dày hơn. Mặt men nhám giữ bẩn, không hợp đồ đựng thức ăn.
Rạn ngoài ý muốn và bong men
Men co nhiều hơn xương thì rạn; co ít hơn quá nhiều thì bị nén mạnh, bong vảy ở mép. Nguyên nhân: men và xương không "hợp" nhau về giãn nở nhiệt. Sửa: chỉnh men (tăng hoặc giảm thành phần giãn nở nhiều) hoặc đổi đất. Đồ bong men ở vành không dùng cho ăn uống vì vảy men sắc có thể rơi vào thức ăn.
Đổi màu ngoài ý muốn
Men ngọc ra vàng, lam ra xám tím, một mặt khác màu mặt kia. Nguyên nhân: lửa khử không đều, coban lẫn tạp chất, vị trí trong lò. Xem bài về men ngọc, men lam để hiểu cơ chế.
Bảng tra nhanh: thấy gì, nghi khâu nào
| Thấy gì | Lỗi | Khâu nghi ngờ | Cách sửa chính |
|---|---|---|---|
| Nứt cạnh tròn, có men chảy vào | Nứt trước nung | Phơi, tạo hình | Phơi đều, nén đáy, nối đúng độ se |
| Nứt cạnh sắc | Nứt khi nguội | Hạ nhiệt | Nguội chậm, không mở lò sớm |
| Bọng rỗng trong thành | Phồng xương | Nung quá lửa | Giảm nhiệt, đốt sạch kỹ |
| Đồ vỡ vụn, mảnh văng | Nổ | Sấy | Phơi khô, sấy chậm |
| Men thành đảo, lộ xương | Co men | Tráng men | Lau sạch mộc, tráng vừa |
| Giọt men ở chân, dính kệ | Chảy men | Tráng men, nung | Chừa chân, đúng men, đúng nhiệt |
| Lỗ li ti trên men | Rỗ kim | Nung | Đốt sạch, giữ lửa lâu hơn |
| Mặt men nhám | Men sần | Nung thiếu | Tăng nhiệt hoặc thời gian giữ |
| Vảy men ở mép | Bong men | Thành phần men, đất | Chỉnh men cho hợp xương |
Lỗi trên đồ mua về: cái nào chấp nhận được
- Chấp nhận được: vết men đọng nhẹ ở chân, sắc men đậm nhạt hai mặt (đồ lò củi), vài chấm sắt nhỏ, dấu kê ở đáy.
- Nên tránh cho đồ ăn uống: rỗ kim nhiều ở lòng, men sần, rạn ở mặt trong, vết nứt dù nhỏ (gõ rè), men bong ở vành.
- Không mua: nứt xuyên, đáy nứt chữ S (đổ nước sẽ rò), cập kênh nặng.
Góc nhìn hôm nay: lỗi là sổ tay của người thợ
Thợ giỏi không phải người không bao giờ hỏng mẻ, mà là người đọc được mẻ hỏng. Ở các làng gốm, đống phế phẩm sau xưởng là thư viện thật: mỗi mảnh cho biết lò đó từng gặp chuyện gì. Khảo cổ học gốm cũng dựa vào phế phẩm để xác định lò cổ, như ở Chu Đậu (TP Hải Phòng).
Người mới tập nên giữ lại món hỏng đầu tiên, ghi lại đã làm gì ở mỗi khâu, và đối chiếu bảng trên. Sau vài mẻ, bảng ấy sẽ thành kinh nghiệm của chính mình. Khi xử lý mảnh vỡ, nhớ rằng mảnh men sắc như thuỷ tinh: nhặt bằng găng, gói kỹ trước khi bỏ đi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao men gốm bị co lại, lộ xương?
Đó là lỗi co men. Thường do mặt mộc có bụi hoặc dầu tay khi tráng, lớp men quá dày bị nứt khi khô, hoặc men co mạnh. Lau sạch mộc, tráng vừa độ dày và không để men khô bị nứt trước khi nung.
Làm sao biết gốm nứt trước hay sau khi nung?
Nhìn cạnh vết nứt. Nứt từ trước khi nung thì men chảy vào làm cạnh tròn, mềm. Nứt khi lò nguội thì cạnh sắc, men hai bên khớp nhau như vết cắt.
Rỗ kim trên men gốm là gì?
Là những lỗ li ti trên mặt men do khí thoát ra khi men đã gần đông, bọt vỡ mà men không kịp lấp. Đốt sạch kỹ ở giai đoạn giữa và giữ lửa lâu hơn ở nhiệt độ đích giúp giảm lỗi này.
Vì sao men chảy dính vào kệ lò?
Do quá lửa, men tráng quá dày ở phần dưới, men quá loãng khi chảy hoặc dùng sai loại men cho nhiệt độ lò. Chừa một dải không men ở chân đế và dùng men đúng nhiệt độ.
Gốm bị phồng khi nung là do đâu?
Thường do quá lửa làm đất bắt đầu sôi và sinh khí, hoặc chất hữu cơ chưa cháy hết khi xương đã đặc lại, khiến khí bị giữ bên trong thành bọng. Giảm nhiệt độ đích và đốt sạch kỹ sẽ hạn chế.