Lò nung gốm Việt: lò ếch, lò bầu, lò hộp, lò ga và lò điện

Lò nung gốm Việt đi qua nhiều kiểu: lò ếch (lò cóc) buồng thấp đốt củi, lò đàn và lò rồng dài nằm trên dốc, lò bầu nhiều buồng nối nhau, lò hộp đứng đốt than, rồi tới lò ga và lò điện hôm nay. Mỗi kiểu là một lời giải khác nhau cho cùng một bài toán: đưa nhiệt lên cao, giữ cho đều, và tốn ít nhiên liệu nhất. Kiểu lò quyết định cả màu men lẫn tỷ lệ hàng hỏng.

Bài toán của mọi lò gốm

Một lò gốm phải làm được bốn việc: tạo nhiệt đủ cao cho xương chín và men chảy; phân phối nhiệt đều khắp mẻ hàng; cho phép thợ điều khiển lửa ôxi hoá hay lửa khử; và giữ nhiệt tốt để tiết kiệm nhiên liệu. Không lò nào làm hoàn hảo cả bốn. Khí nóng luôn bốc lên cao, nên phần trên lò nóng hơn phần dưới; chỗ gần lửa nóng hơn chỗ xa. Kỹ thuật lò là chuỗi mẹo để chống lại những chênh lệch đó.

Lò ếch (lò cóc): buồng thấp đốt củi

Lò ếch có dáng thấp, phình ở giữa như lưng con ếch, gồm bầu đốt ở đầu, buồng nung và ống khói ở cuối. Lửa từ bầu đốt đi ngang qua buồng nung rồi thoát lên ống khói. Kiểu lò này gặp ở nhiều di chỉ gốm cổ phía Bắc.

Lò nhỏ, dễ xây, nhưng nhiệt độ chênh lớn giữa đầu và cuối buồng. Hàng gần bầu đốt dễ quá lửa, hàng ở cuối dễ non. Thợ phải xếp hàng theo vị trí: đồ cần lửa mạnh ở gần, đồ dễ chảy ở xa.

Lò đàn và lò rồng: lò dài trên dốc

Đặt một lò dài nằm nghiêng theo sườn dốc thì cả thân lò trở thành ống khói. Khí nóng tự bốc lên dọc thân, kéo không khí vào bầu đốt mạnh hơn, nhiệt lên cao hơn. Phía Bắc có lò đàn ở các làng sành như Phù Lãng (Bắc Ninh); Nam Bộ có lò rồng (lò long) ở các lò gốm vùng Lái Thiêu (TP Hồ Chí Minh).

Điểm hay là tận dụng nhiệt: khí nóng từ đoạn dưới đang nung đi lên sấy sẵn hàng ở đoạn trên. Thợ tiếp củi qua các lỗ dọc hai bên thân lò, đẩy vùng nóng lên dần từng đoạn. Một mẻ nung được rất nhiều hàng. Điểm khó là điều khiển: lò dài, nhiều vùng nhiệt, cần người canh lửa có kinh nghiệm cả ngày đêm.

Lò bầu: nhiều buồng nối tiếp

Lò bầu gồm nhiều buồng (bầu) xây nối nhau theo dốc, mỗi bầu có cửa xếp hàng và lỗ tiếp củi riêng. Lửa đốt ở bầu dưới cùng trước, khi bầu này đủ nhiệt thì chuyển sang tiếp củi vào bầu kế tiếp, cứ thế lên trên. Bầu sau được khí nóng của bầu trước sấy sẵn.

So với lò rồng một ống liền, lò bầu chia buồng nên mỗi bầu đều nhiệt hơn và dễ điều khiển từng bầu. Đây là kiểu lò đốt củi đạt nhiệt cao, gắn với giai đoạn Bát Tràng làm nhiều đồ men. Các nghiên cứu về Bát Tràng ghi nhận lò bầu cùng tồn tại và thay thế dần các lò kiểu cũ hơn; niên đại cụ thể nên xem theo từng công trình.

Lò hộp: lò đứng đốt than

Khi củi ngày càng hiếm, nhiều làng phía Bắc chuyển sang than. Lò hộp là lò đứng, xây hình hộp, hàng và than được xếp xen kẽ theo từng tầng hoặc than đốt ở các bầu quanh lò. Lò hộp phổ biến ở Bát Tràng trong nửa sau thế kỷ 20, kéo theo hình ảnh những bánh than đắp kín tường nhà.

Lò hộp rẻ và dễ xây, nhưng khó điều khiển nhiệt đều, khói than gây ô nhiễm, hàng tiếp xúc khói dễ bị ám. Thợ dùng bao nung (hộp đất chịu lửa) để che đồ men khỏi tro, than và lửa trực tiếp.

Lò ga và lò điện: đồng hồ thay mắt

Lò ga đốt khí hoá lỏng qua các béc đốt, chỉnh lượng ga và gió bằng van. Từ khoảng đầu những năm 2000, lò ga dần thay lò than ở Bát Tràng (Hà Nội). Ưu điểm: sạch hơn, nhiệt đều hơn, tạo lửa khử chủ động bằng cách giảm gió, đo nhiệt bằng cặp nhiệt điện. Nhược điểm: cần quản lý an toàn khí ga.

Lò điện dùng dây điện trở, nhiệt đều, lập trình được đường nâng nhiệt, hợp với xưởng nhỏ, lớp học. Lò điện chủ yếu cho lửa ôxi hoá; muốn lửa khử phải dùng lò đốt nhiên liệu. Vì vậy men ngọc kiểu lò củi khó làm trong lò điện thông thường.

Bảng so sánh các kiểu lò

Những thứ bên trong lò: bao nung, kệ, con kê

Lò nào cũng cần đồ phụ trợ chịu lửa. Bao nung là hộp đất chịu lửa che đồ khỏi tro và lửa trực tiếp, cho phép chồng nhiều lớp. Kệ là tấm chịu lửa để xếp tầng. Con kê là mẩu đất nhỏ kê giữa đồ và kệ hoặc giữa các đồ chồng nhau, để men không dính. Khảo cổ học gốm đọc được nhiều về lò cổ chỉ nhờ những thứ này.

Thợ lò: một nghề trong nghề

Ở các làng gốm xưa, người đốt lò là một vị trí riêng, được trọng như người cầm lái. Họ quyết định khi nào tăng củi, khi nào đóng gió, khi nào giữ lửa, khi nào ngừng. Không có nhiệt kế, họ đọc màu lòng lò qua lỗ nhòm, đọc màu khói ở ống khói, nghe tiếng lửa reo, rút đồ thử ra xem men đã chảy chưa.

Kinh nghiệm ấy gắn chặt với từng lò. Mỗi lò có "tính" riêng: góc nào hay non, cửa gió nào hay hút mạnh. Thợ lò lâu năm biết một mẻ hàng sẽ ra sao chỉ nhìn cách xếp. Khi làng chuyển sang lò ga, lò điện, một phần tay nghề ấy chuyển thành việc đọc đồng hồ nhiệt và chỉnh van, nhưng phán đoán về lửa khử, về thời điểm giữ lửa vẫn cần kinh nghiệm.

Với khách đi làng nghề, nói chuyện với thợ lò thường dạy nhiều hơn đọc biển giới thiệu. Một câu hỏi tốt: "mẻ này khó nhất ở đoạn nào?"

Góc nhìn hôm nay: đi xem lò

• Ở Bát Tràng, hỏi xem còn nhà nào giữ lò bầu hoặc lò hộp cũ; một số được giữ làm di tích nghề.
• Ở vùng Lái Thiêu, Tân Phước Khánh (TP Hồ Chí Minh), hỏi các cơ sở còn giữ lò rồng.
• Ở Mang Thít (Vĩnh Long), xem lò vòm đốt trấu từ ghe trên kênh.
• Khi lò đang đốt: không chạm thân lò, cửa lò, không nhìn lâu vào lỗ nhòm khi không có kính bảo vệ (ánh sáng và nhiệt bức xạ mạnh), không đứng lâu ở chỗ kín gió vì khí CO. Lò ga: không hút thuốc, không bật lửa gần bình và đường ga.