Lễ hội làng nghề là dịp làng tế tổ nghề và thành hoàng, rước bài vị hay kiệu quanh làng, rồi mở phần hội với thi tài, diễn xướng và chợ hàng. Phần lễ giữ nghi thức theo thần phả và hương ước; phần hội là nơi tay nghề được phô ra trước cả làng. Ngày hội tính theo âm lịch, khác nhau ở từng làng, nên muốn đi phải hỏi trước người trong làng.
Hai phần của một lễ hội làng nghề
Lễ hội làng Việt nói chung chia hai phần: lễ là nghi thức thờ cúng, hội là vui chơi, giao lưu. Ở làng nghề, cả hai phần đều mang dấu ấn của nghề.
| Phần | Hoạt động thường gặp | Dấu ấn nghề |
|---|---|---|
| Lễ | Mộc dục (lau rửa tượng, bài vị), rước, tế, dâng lễ | Văn tế kể công tổ nghề; lễ vật là sản phẩm của làng |
| Hội | Diễn xướng, vật, cờ người, hát, chợ phiên | Thi tay nghề, trưng bày sản phẩm, xưởng mở cửa cho khách |
Rước tổ: đường đi của kiệu nói gì về làng
Rước là phần đông người xem nhất. Kiệu hoặc long đình đặt bài vị, bát hương của tổ nghề, thành hoàng, được rước từ nơi thờ này sang nơi thờ khác, thường từ miếu, nghè về đình, hoặc từ đình đi quanh làng rồi trở lại.
Người đi hội tinh ý có thể đọc được nhiều điều từ đám rước:
- Thứ tự trong đoàn rước cho thấy cách làng chia giáp, chia họ. Họ có công khai nghề thường được đi gần kiệu.
- Đường rước thường đi qua những điểm quan trọng của làng xưa: bến sông nơi chở hàng, giếng làng, bãi đất làm nghề.
- Tục rước nước ở nhiều làng ven sông: lấy nước giữa dòng về làm lễ mộc dục. Với làng gốm, làng đúc, sông còn là đường vận chuyển sống còn, nên lễ rước nước mang thêm nghĩa biết ơn con đường của nghề.
Lễ vật làm bằng tay nghề
Điểm riêng của lễ hội làng nghề là lễ vật. Nơi có lệ, các giáp, các hộ thợ dâng lên tổ những sản phẩm làm đẹp nhất trong năm: đồ gốm men đẹp, đồ đồng đúc mới, đồ dệt mới xuống khung. Ở các phường thợ xưa, đây gần như một buổi "trình nghề" trước tổ và trước cả làng. Sản phẩm đẹp làm nhà thợ nở mày nở mặt; sản phẩm kém thì không ai dám mang ra.
Cách làm này có một chức năng thực: nó đặt chuẩn chất lượng chung. Thợ trẻ nhìn đồ của thợ cả để biết "đẹp" là thế nào; thợ cả nhìn đồ của thợ trẻ để biết ai có tay nghề.
Thi tài: xưa và nay
Thi tài trong hội làng xưa
Hội làng Bắc Bộ xưa có nhiều cuộc thi gắn với đời sống: thi nấu cơm, thi dệt, thi bơi chải, thi vật. Ở làng nghề, cuộc thi đôi khi đi thẳng vào tay nghề, nhưng ghi chép cụ thể về từng làng không nhiều. Khi đọc một bài viết kể chi tiết "hội thi đúc của làng X có từ thế kỷ Y" mà không có nguồn, nên dè dặt.
Thi tay nghề trong lễ hội hôm nay
Từ vài chục năm nay, nhiều làng và nhiều địa phương tổ chức thi tay nghề trong dịp lễ hội hoặc festival: thi vuốt gốm trên bàn xoay, thi đan, thi dệt, thi làm sản phẩm theo đề. Festival Nghề truyền thống Huế, tổ chức từ năm 2005, thường hai năm một lần, là ví dụ quen thuộc của kiểu sự kiện gom nhiều làng nghề về một nơi để trình diễn và thi tài.
Với người xem, phần thi là cơ hội hiếm để thấy thợ làm nhanh và chuẩn dưới áp lực thời gian. Nên để ý những chỗ phân định tay nghề:
- Ở thi vuốt gốm: thợ định tâm khối đất nhanh hay chậm, thành bình có đều độ dày không, miệng bình có tròn không.
- Ở thi đan: nan có đều, mắt đan có khít, mép có gọn không.
- Ở thi dệt: mặt vải có phẳng, biên vải có thẳng không.
Lễ hội ở làng nghề của đồng bào các dân tộc
Không chỉ làng người Kinh mới có lễ gắn với nghề. Ở làng gốm Bàu Trúc (Khánh Hoà, Ninh Thuận cũ), người Chăm có truyền thống thờ một vị nữ thần được coi là người dạy nghề gốm, và nghề gốm gắn với các nghi lễ của cộng đồng. Năm 2022, UNESCO ghi danh "Nghệ thuật làm gốm của người Chăm" vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp; hồ sơ nhấn mạnh vai trò của phụ nữ Chăm trong việc giữ và truyền nghề.
Ở nhiều cộng đồng vùng cao, việc dệt, rèn cũng gắn với lễ mừng lúa mới, lễ cúng làng; sản phẩm thủ công xuất hiện như trang phục, đồ cúng. Khi đến, nên hỏi người địa phương phần nào khách được xem, được chụp.
Tục lệ khách nên biết khi đi hội
- Trang phục kín đáo khi vào khu đình, miếu.
- Không chen vào đoàn rước, không đứng chắn đường kiệu. Đi theo phía sau hoặc đứng ở mép đường.
- Không chụp ảnh lúc tế nếu chưa được phép, không dùng đèn flash vào đội tế.
- Không tự ý chạm vào đồ thờ, lễ vật.
- Ở khu trình diễn có lửa (rèn, đúc, nung gốm), đứng sau dây ngăn, giữ trẻ em sát bên, không đứng chỗ nền ướt gần nồi kim loại nóng. Khu đông người cạnh lò là chỗ dễ xảy ra bỏng nhất trong ngày hội.
Góc nhìn hôm nay: hội làng giữ nghề thế nào
Với một làng nghề, lễ hội không chỉ là chuyện tâm linh. Đó là lúc người làm nghề ở xa trở về, là lúc làng giới thiệu mình với khách, và là lúc người trẻ thấy nghề của làng được tôn vinh trước đông người. Nhiều làng dùng dịp hội để mở xưởng đón khách, tổ chức lớp trải nghiệm, trưng bày sản phẩm mới.
Muốn đi một lễ hội làng nghề cho có ích, có thể chuẩn bị:
- Hỏi ngày hội qua chính quyền xã, phường hoặc ban quản lý di tích; ngày âm lịch đổi sang ngày dương lịch mỗi năm một khác.
- Đọc trước về tổ nghề và thần phả của làng để hiểu văn tế.
- Đến sớm vào ngày chính để xem phần lễ; phần hội thường kéo dài hơn.
- Dành thời gian vào xưởng sau khi hội tan, khi thợ rảnh tay hơn và sẵn lòng trò chuyện.
Sách nên đọc: các công trình về lễ hội cổ truyền và văn hoá làng của Trần Quốc Vượng; tài liệu của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam về nghề thủ công các dân tộc; hồ sơ UNESCO về nghệ thuật làm gốm của người Chăm.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội làng nghề thường có những hoạt động gì?
Lễ hội làng nghề thường có phần lễ gồm mộc dục, rước, tế tổ nghề và thành hoàng, và phần hội gồm diễn xướng, thi tài, trưng bày sản phẩm. Ở nhiều làng, lễ vật dâng tổ chính là sản phẩm của nghề.
Lễ hội làng nghề diễn ra vào tháng mấy?
Mỗi làng có ngày hội riêng theo âm lịch, ghi trong thần phả hoặc hương ước. Không có một mùa chung cho mọi làng nghề. Nên hỏi chính quyền địa phương hoặc ban quản lý di tích trước khi đi.
Festival Nghề truyền thống Huế là gì?
Đây là sự kiện gom nhiều làng nghề trong và ngoài Huế về trình diễn, trưng bày và thi tài. Festival bắt đầu từ năm 2005 và thường tổ chức hai năm một lần. Thời gian cụ thể mỗi kỳ do ban tổ chức công bố.
Gốm Chăm được UNESCO ghi danh năm nào?
Năm 2022, UNESCO ghi danh "Nghệ thuật làm gốm của người Chăm" vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Làng Bàu Trúc ở Khánh Hoà là một trong những nơi giữ nghề tiêu biểu.
Đi xem trình diễn rèn, đúc ở lễ hội cần lưu ý gì?
Đứng sau dây ngăn, giữ trẻ em sát bên và tránh nền ướt gần nồi kim loại nóng. Không chạm vào sản phẩm vừa làm dù trông đã nguội. Bỏng nhẹ thì xả nước mát sạch 15–20 phút; bỏng rộng, bỏng sâu hoặc bỏng mắt thì gọi 115.