Nha Xá là làng dệt lụa tơ tằm ở vùng Duy Tiên, thuộc tỉnh Hà Nam cũ, nay là tỉnh Ninh Bình, nằm trong dải đồng bằng giữa sông Hồng và sông Đáy. Làng nổi tiếng với lụa trơn mềm, dệt chủ yếu từ tơ tằm, và với chuyện truyền thuyết gắn nghề dệt với một vị tướng thời Trần. So với Vạn Phúc gần Hà Nội, Nha Xá yên hơn, ít cửa hàng hơn, nên là nơi tốt để xem một làng dệt làm nghề hơn là bán hàng.
Làng ở đâu
Nha Xá thuộc vùng Duy Tiên, phía đông của Hà Nam cũ, nơi đất bãi ven sông Hồng bằng phẳng, xưa trồng nhiều dâu. Từ khi sáp nhập năm 2025, cả vùng Hà Nam cũ thuộc tỉnh Ninh Bình. Từ Hà Nội đi xuống theo trục cao tốc phía nam chỉ mất khoảng một giờ tới vùng Duy Tiên, rồi hỏi đường vào làng. Biển chỉ dẫn có thể không nhiều, nên hỏi người địa phương là nhanh nhất.
Đây là vùng đồng bằng chiêm trũng, xưa nước nhiều, đường đi lại bằng thuyền là chính. Nước sạch cho bếp ươm và cho chuội vải, bãi dâu ven sông, đường thuỷ để chở tơ: những điều kiện ấy giống hệt các làng dệt khác của đồng bằng Bắc Bộ.
Truyền thuyết về người dạy nghề
Theo truyền thuyết và thần phả được dân làng kể lại, nghề dệt ở Nha Xá gắn với một vị tướng thời Trần, thường được kể là Trần Khánh Dư, người được cho là đã dừng chân ở vùng này và dạy dân dệt vải. Đây là chuyện truyền khẩu của làng, chưa có sử liệu chính thống xác nhận việc ông dạy nghề dệt. Trong chính sử, Trần Khánh Dư được biết đến như một tướng thời kháng chiến chống Nguyên; phần ông gắn với nghề dệt nên hiểu là tín ngưỡng của làng.
Việc gán nghề cho một nhân vật lớn là chuyện khá phổ biến ở làng nghề Việt: nó cho nghề một chỗ đứng trang trọng trong đời sống tinh thần của làng, và cho người làng lý do để giữ nghề. Người đi xem nên đọc nó như văn hoá làng, không như mốc lịch sử của kỹ thuật dệt.
Lụa Nha Xá: mềm, trơn, dùng để may
Nha Xá được biết nhiều nhất với lụa trơn tơ tằm: mặt vải mịn, mềm, rủ, hợp may áo dài, khăn, áo mặc thường. Cấu trúc dệt chủ yếu là vân điểm, tức một sợi lên một sợi xuống, kiểu dệt cho tấm vải chắc và hai mặt như nhau. Không có hoa chìm, nên chất lượng tấm lụa trơn phụ thuộc gần như hoàn toàn vào sợi: tơ đều thì mặt vải phẳng, tơ không đều thì vệt ngang lộ ngay.
Chính vì thế lụa trơn là bài kiểm tra khắt khe với thợ dệt. Lụa hoa có thể "giấu" một vài chỗ sợi không đều trong hoa văn; lụa trơn thì không giấu được gì. Soi một tấm lụa trơn ra chỗ sáng, nếu thấy các vệt ngang dày mỏng xen nhau, đó là dấu hiệu sợi ngang không đều hoặc lực dập lược không đều.
Ngoài lụa trơn
Làng cũng dệt đũi, vải tơ pha và các loại vải khác theo đơn hàng. Lụa tơ tằm và các loại vải pha có công dụng khác nhau; điều quan trọng là người bán gọi đúng tên.
Một tấm lụa trơn được làm thế nào
- Chọn tơ: tơ đều sợi cho sợi dọc; sợi ngang có thể mềm hơn.
- Hồ sợi dọc: cho sợi trơn, đỡ xơ khi cọ vào go.
- Mắc cửi: sợi dọc căng đều, đúng số sợi theo khổ.
- Luồn go: với vân điểm chỉ cần hai go, sợi lẻ một go, sợi chẵn một go.
- Dệt: khung máy chạy, thợ canh sợi đứt.
- Chuội, giặt, là: rửa keo và hồ, cho tấm lụa mềm và óng.
Bước chuội là nơi lụa "đổi tính": trước chuội tấm vải cứng, hơi ráp, màu ngà; sau chuội nó mềm, nhẹ hơn và có ánh. Một tấm lụa thô và cùng tấm ấy sau chuội cầm trên tay gần như là hai thứ khác nhau.
Nha Xá, Vạn Phúc, Mã Châu: so nhanh ba làng lụa
| Vạn Phúc | Nha Xá | Mã Châu | |
|---|---|---|---|
| Tỉnh/thành hiện nay | Hà Nội | Ninh Bình (Hà Nam cũ) | Đà Nẵng (Quảng Nam cũ) |
| Sông gắn với làng | Sông Nhuệ | Vùng sông Hồng – sông Đáy | Sông Thu Bồn |
| Nổi tiếng với | Lụa vân hoa chìm | Lụa trơn mềm | Lụa xứ Quảng, gắn cảng Hội An |
| Tổ nghề theo truyền thuyết | Bà Lã Thị Nga | Một tướng thời Trần | Bà chúa Tằm Tang |
| Không khí làng | Phố bán lụa đông khách | Yên, thiên về sản xuất | Làng quê ven sông |
Đi Nha Xá: nhìn gì, hỏi gì
- Đi ngày thường, buổi sáng. Làng không phải điểm du lịch đông khách; nhiều nhà mở cửa xưởng nhưng không có quầy đón khách, nên xin phép trước khi vào.
- Hỏi xem tấm đang dệt là tơ tằm hay vải pha, tơ mua ở đâu, đã chuội chưa.
- Xin sờ một tấm lụa mộc chưa chuội và một tấm đã chuội để cảm nhận khác biệt.
- Đứng ngoài tầm chạy của thoi và dây curoa khung máy; buộc tóc, cất khăn quàng gọn.
- Vùng Duy Tiên gần nhiều di tích khác của Ninh Bình; có thể kết hợp đi chùa, đình trong vùng.
Giữ lụa trơn cho lâu
Lụa trơn lộ mọi vết, nên chăm kỹ càng có lợi. Giặt tay nước lạnh hoặc hơi ấm, xà phòng trung tính, không chà mạnh; lật mặt trái khi phơi, phơi râm. Là ở nhiệt độ thấp, lót một lớp vải bông mỏng, là khi vải còn hơi ẩm. Vết nước, vết mồ hôi để lâu rất khó tẩy, nên xử lý sớm. Không dùng thuốc tẩy trắng: các loại tẩy mạnh có thể làm hỏng sợi protein của tơ tằm.
Lụa co khi giặt: việc nên làm trước khi cắt may
Người mua lụa trơn về may áo dài hay gặp một chuyện bực mình: áo may vừa, giặt lần đầu thì co lại. Nguyên nhân nằm ở chính quá trình dệt. Trên khung, sợi dọc bị kéo căng suốt thời gian dệt; sau khi hoàn thiện, phần căng ấy vẫn "nằm" trong tấm vải. Gặp nước, sợi tơ hút ẩm, nở ra và trở về trạng thái thả lỏng, nên tấm vải ngắn lại theo chiều dọc, có khi cả chiều ngang. Mức co tuỳ tấm, tuỳ cách hoàn thiện.
Thợ may có kinh nghiệm xử lý trước khi cắt: ngâm cả tấm vải vào nước lạnh sạch một lúc, không vò, ép nhẹ cho ráo, phơi râm cho khô tự nhiên, rồi là phẳng ở nhiệt độ thấp. Sau bước xả vải này, tấm lụa đã co xong phần cần co, áo cắt ra sẽ giữ được số đo. Mua lụa may đồ, nên mua dư một chút so với số đo và hỏi người bán vải đã được xử lý co chưa.
Một lưu ý nữa với lụa trơn: vết nước nhỏ giọt lên lụa khô có thể để lại quầng. Khi xả vải, ngâm ướt đều cả tấm thay vì vẩy nước từng chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Làng lụa Nha Xá ở đâu?
Làng lụa Nha Xá ở vùng Duy Tiên, thuộc tỉnh Hà Nam cũ, nay là tỉnh Ninh Bình sau sáp nhập năm 2025. Làng nằm trong dải đồng bằng giữa sông Hồng và sông Đáy.
Lụa Nha Xá có gì đặc biệt?
Nha Xá nổi tiếng với lụa trơn tơ tằm, mềm và rủ, hợp may áo dài và khăn. Vì là lụa trơn, chất lượng phụ thuộc gần như hoàn toàn vào độ đều của sợi và tay nghề dệt.
Ai là người dạy nghề dệt cho làng Nha Xá?
Theo truyền thuyết và thần phả làng, nghề dệt gắn với một vị tướng thời Trần, thường được kể là Trần Khánh Dư. Đây là chuyện truyền khẩu, chưa có sử liệu chính thống xác nhận.
Lụa Nha Xá và lụa Vạn Phúc khác nhau thế nào?
Vạn Phúc nổi tiếng với lụa vân có hoa chìm và phố bán lụa đông khách gần Hà Nội. Nha Xá thiên về lụa trơn mềm và không khí làng sản xuất yên tĩnh hơn. Cả hai đều dệt thêm nhiều loại vải pha theo đơn.