Bốn kỹ thuật nền của nghề kim hoàn là kéo chỉ (kéo vàng bạc qua lỗ nhỏ dần để thành sợi), se hạt (làm những hạt tròn li ti để gắn trang trí), hàn (nối các phần bằng hợp kim chảy thấp hơn) và đánh bóng. Mỗi kỹ thuật dựa vào một tính chất vật liệu: độ dẻo, sức căng bề mặt của kim loại lỏng, khoảng cách giữa các điểm nóng chảy, và độ cứng của bột mài. Người thợ giỏi điều khiển những tính chất đó bằng mắt, bằng ngọn lửa và bằng nhịp tay.
Kéo chỉ: biến thỏi thành sợi
Bàn kéo và nguyên lý
Dụng cụ chính là bàn kéo chỉ: một tấm thép cứng có một dãy lỗ nhỏ dần, lỗ trước to hơn lỗ sau một chút. Thợ vuốt nhọn đầu thanh vàng hay bạc, xỏ qua lỗ, dùng kìm kéo mạnh cho cả thanh đi qua. Kim loại bị ép qua lỗ hẹp nên thon lại và dài ra. Kéo tiếp qua lỗ nhỏ hơn, rồi nhỏ hơn nữa, cho tới khi được sợi đúng cỡ.
Lỗ có thể tròn, vuông, dẹt, nửa tròn; sợi ra mang đúng tiết diện của lỗ. Thợ xưa dùng bàn kéo tự chế, lỗ được đục và mài tay; nay có bàn kéo bằng thép đã trui cứng bán sẵn, hoặc khuôn lỗ bằng kim cương nhân tạo cho sợi rất mảnh.
Vì sao phải ủ giữa chừng
Mỗi lần qua lỗ, kim loại cứng lên (hoá bền biến dạng). Sau vài lần, sợi trở nên cứng, giòn, dễ đứt khi kéo tiếp. Thợ đem cuộn sợi đi ủ: nung tới đỏ sẫm rồi để nguội, kim loại mềm lại. Rồi kéo tiếp. Vàng ròng hoá bền chậm nên kéo được nhiều lần hơn; bạc 925 và vàng pha cứng lên nhanh hơn, phải ủ thường hơn.
Se chỉ và chỉ uốn
Hai hay nhiều sợi mảnh có thể được xoắn với nhau thành sợi se, mặt có vân xoắn bắt sáng. Sợi se hoặc sợi trơn lại được uốn thành vòng xoắn, hoa lá, rồi ghép vào khung làm thành mảng thoáng như ren kim loại. Đây là lối trang trí thấy ở nhiều đồ trang sức truyền thống của Huế, Hà Nội và cả vùng cao.
Se hạt: khi kim loại tự tròn lại
Se hạt (thế giới gọi là granulation) là kỹ thuật làm và gắn những hạt vàng bạc tròn rất nhỏ lên bề mặt. Cách làm hạt dựa vào một hiện tượng vật lý đơn giản: kim loại lỏng tự co thành giọt tròn vì sức căng bề mặt.
Thợ cắt sợi vàng bạc thành những mẩu ngắn bằng nhau, rải lên một mặt chịu nhiệt (than gỗ, bột than, vật liệu chịu lửa) sao cho các mẩu không chạm nhau, rồi khò lửa. Mỗi mẩu chảy ra, co lại thành một giọt tròn, nguội thành hạt. Mẩu càng đều thì hạt càng đều. Từ một sợi, thợ có thể làm ra hàng trăm hạt cùng cỡ.
Phần khó hơn là gắn hạt lên nền mà không làm hạt chảy bẹt hay lấp mất bằng thiếc hàn. Thợ phải dùng lượng hàn cực nhỏ và điều khiển nhiệt rất chính xác: đủ nóng để mối nối hình thành, chưa đủ nóng để hạt hay nền chảy. Đồ se hạt đẹp là đồ nhìn kỹ không thấy hàn, chỉ thấy hạt đứng tròn trên mặt kim loại.
Hàn: nối mà không làm chảy
Nguyên lý
Hàn trong kim hoàn là dùng một hợp kim hàn có điểm chảy thấp hơn kim loại chính. Nung cả vùng hàn tới khi hợp kim hàn chảy, len vào khe nối nhờ hiện tượng mao dẫn, rồi đông lại, gắn hai phần với nhau. Kim loại chính nóng nhưng không chảy.
Hàn nhiều lớp
Một món đồ phức tạp có hàng chục mối hàn làm lần lượt. Nếu chỉ có một loại hàn, mỗi lần nung để hàn mối mới sẽ làm mối cũ chảy lại và bung. Thợ giải bằng cách dùng nhiều loại hàn có điểm chảy khác nhau: mối đầu tiên dùng hàn "cứng" (chảy cao nhất), các mối sau dùng hàn "vừa", mối cuối dùng hàn "mềm" (chảy thấp nhất). Mỗi lần hàn mới, nhiệt chỉ đủ làm chảy loại hàn đang dùng.
| Loại hàn | Điểm chảy (tương đối) | Dùng khi |
|---|---|---|
| Hàn cứng | Cao nhất, gần kim loại chính | Mối đầu tiên, mối chịu lực |
| Hàn vừa | Trung bình | Các mối giữa |
| Hàn mềm | Thấp nhất | Mối cuối, sửa chữa |
Hàn cho đồ vàng nên cùng tuổi hoặc gần tuổi với món đồ, để mối hàn không lệch màu và không làm "tụt tuổi" món đồ quá nhiều.
Chất trợ hàn và ngọn lửa
Khi nung, mặt kim loại bị ôxy hoá, lớp ôxít ngăn hàn bám. Chất trợ hàn phủ lên vùng hàn để chống ôxy hoá và giúp hàn chảy loang đều. Thợ Việt xưa hay dùng hàn the (borax) cho việc này. Ngọn lửa xưa là đèn dầu thổi qua ống thổi bằng miệng, thợ điều khiển nhiệt bằng hơi thở; nay là đèn khò ga, và ở xưởng lớn có cả máy hàn laser cho những mối cực nhỏ.
Làm sạch sau hàn
Sau khi hàn, món đồ thường đen mặt vì ôxít và cặn trợ hàn. Xưởng dùng dung dịch tẩy chuyên dụng, nhiều loại có tính axit, để làm sạch. Đây là hoá chất cần đồ bảo hộ và cách xử lý thải đúng; người tập làm không nên tự pha. Một số hợp kim hàn cũ có chứa cadmi, khi nung sinh khói rất độc; xưởng có trách nhiệm dùng loại không cadmi và hút khói tốt.
Đánh bóng: mài từ thô tới mịn
Đánh bóng là quá trình xoá dần các vết xước, mỗi bước dùng vật liệu mài mịn hơn bước trước:
- Giũa: xoá gờ, mối hàn thừa, tạo dáng cuối.
- Giấy nhám, đá mài từ thô tới mịn: xoá vết giũa.
- Bánh vải, bánh nỉ quay với bột đánh bóng: bột thô trước, bột mịn sau, cho bề mặt sáng như gương.
- Máy quay lắc (với bi thép nhỏ): làm bóng đều những món nhiều chi tiết như dây chuyền, nơi bánh vải không với tới.
Không phải món nào cũng cần bóng gương. Mặt mờ, mặt xước có chủ ý, mặt búa đều là lựa chọn hoàn thiện. Với đồ có phần đen cố ý trong rãnh, thợ đánh bóng phần nổi và giữ phần chìm, để hoa văn nổi bật.
An toàn: bụi kim loại và bột đánh bóng bay ra khi đánh bóng bằng máy; xưởng cần hút bụi và thợ nên đeo khẩu trang lọc bụi (loại N95 hoặc P2), kính bảo hộ. Tóc dài, dây chuyền, găng tay vải có thể bị bánh quay cuốn vào; buộc tóc gọn, không đeo găng vải khi làm với máy quay.
Đúc khuôn sáp trong kim hoàn hiện đại
Ngoài các kỹ thuật tay, xưởng kim hoàn nay dùng nhiều đúc khuôn sáp cỡ nhỏ: mẫu sáp (tạc tay hoặc in ba chiều) gắn thành cây, đặt trong ống, đổ vữa thạch cao chịu nhiệt, nung cho sáp cháy hết, rồi rót kim loại bằng máy ly tâm hoặc hút chân không để kim loại điền đầy những chi tiết mảnh. Một mẻ cho ra hàng chục chiếc nhẫn cùng mẫu.
Đồ đúc rồi vẫn cần thợ hoàn thiện: cắt cuống, hàn chấu, gắn đá, đánh bóng. Nhiều món trang sức hôm nay là sự kết hợp: thân đúc, chi tiết kéo chỉ, se hạt, hàn tay.
Góc nhìn hôm nay: nhìn món trang sức bằng mắt thợ
Lần tới cầm một món trang sức, thử tìm các dấu kỹ thuật:
- Sợi se: vân xoắn đều hay không đều.
- Hạt: tròn đều, cùng cỡ, đứng riêng hay bị hàn lấp chân.
- Mối hàn: ở nhẫn, khoá, móc; có lệch màu, có rãnh, có lỗ rỗ nhỏ không.
- Bề mặt: bóng gương có còn vết xước xoáy của bánh mài thô không.
Muốn xem đồ kim hoàn truyền thống làm tay, có thể đến Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội), Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, hoặc tìm hiểu các làng Châu Khê, Định Công, Kế Môn. Ai muốn tập làm thì nên học ở lớp có người hướng dẫn và đồ bảo hộ, bắt đầu từ việc giũa, uốn, đánh bóng trước khi chạm tới lửa và hoá chất.
Câu hỏi thường gặp
Kéo chỉ vàng bạc là gì?
Kéo chỉ là kéo thanh vàng hay bạc qua một dãy lỗ nhỏ dần trên bàn kéo bằng thép, để kim loại thon lại và dài ra thành sợi. Giữa các lần kéo phải ủ để kim loại mềm lại. Sợi kéo xong dùng để se, uốn hoa lá hoặc làm dây.
Se hạt trong kim hoàn làm thế nào?
Thợ cắt sợi kim loại thành mẩu đều nhau, rải lên mặt chịu nhiệt rồi nung cho chảy. Kim loại lỏng tự co thành giọt tròn nhờ sức căng bề mặt, nguội thành hạt. Phần khó là gắn hạt lên nền mà không làm hạt chảy bẹt hay lấp hàn.
Vì sao thợ kim hoàn dùng nhiều loại hàn?
Vì một món đồ có nhiều mối hàn làm lần lượt. Dùng hàn chảy cao cho mối đầu, hàn chảy thấp dần cho các mối sau, để khi hàn mối mới thì mối cũ không chảy lại. Hàn cho vàng nên cùng tuổi hoặc gần tuổi để không lệch màu.
Hàn the dùng để làm gì?
Hàn the (borax) là chất trợ hàn truyền thống của thợ kim hoàn Việt. Nó phủ lên vùng hàn để chống ôxy hoá và giúp hợp kim hàn chảy loang đều vào khe nối. Ngày nay có thêm các chất trợ hàn công nghiệp chuyên dụng.
Đánh bóng trang sức có nguy hiểm không?
Có nguy cơ nếu làm bằng máy: bụi kim loại và bột đánh bóng bay vào phổi, mắt, và bánh quay có thể cuốn tóc, dây đeo, găng vải. Xưởng cần hút bụi, thợ đeo khẩu trang lọc bụi và kính, buộc tóc gọn. Người mới tập nên học ở nơi có người hướng dẫn.