Định Công là làng kim hoàn cổ ở phía nam Hà Nội, nay đã nằm trọn trong phố phường. Thợ Định Công nổi tiếng với đồ vàng bạc nhỏ và tinh: nhẫn, hoa tai, vòng, trâm, khuy, những món cần tay khéo hơn là lò lớn. Theo thần phả làng, nghề do ba anh em họ Trần mang về từ thời Lý; ngày nay phần lớn thợ gốc Định Công làm ở các xưởng, tiệm khắp thành phố.
Một làng nghề sát kinh thành
Định Công nằm bên bờ sông Tô Lịch, cách trung tâm Thăng Long xưa không xa. Vị trí này cho làng một lợi thế lớn: gần khách hàng. Đồ kim hoàn là hàng nhỏ, quý, cần làm theo ý người đặt, và khách sộp nhất ở kinh thành: quan lại, nhà buôn, các gia đình khá giả. Thợ Định Công vừa làm ở làng, vừa ra phố mở hiệu, có người theo về phường Hàng Bạc.
Theo thần phả và truyền thống của làng, nghề kim hoàn ở Định Công do ba anh em họ Trần học được và truyền lại từ thời Lý. Làng lập nơi thờ các vị làm tổ nghề. Như mọi chuyện tổ nghề, đây là phần truyền thống của làng, nên đọc như văn hoá nghề, không phải mốc lịch sử chắc chắn. Chuyện giỗ tổ được kể kỹ ở bài riêng về giỗ tổ nghề kim hoàn ở Châu Khê và Định Công.
Kim hoàn khác đúc bạc thế nào
Nếu Châu Khê gắn với đúc bạc nén, luyện và thử bạc, thì Định Công gắn với kim hoàn theo nghĩa hẹp: biến vàng bạc đã có thành đồ đeo, đồ dùng nhỏ. Đây là nghề của những thao tác rất nhỏ:
- Dát: đập, cán vàng bạc thành lá mỏng.
- Kéo: kéo qua lỗ để thành sợi nhỏ.
- Uốn, cuốn: uốn sợi, lá thành hình nhẫn, vòng, hoa.
- Hàn: nối các phần bằng hợp kim hàn chảy thấp hơn.
- Đánh bóng: làm sáng bề mặt.
Chạm khắc hoa văn lên món đồ là một nghề khác, của thợ chạm. Một món trang sức truyền thống nhiều khi đi qua tay cả thợ kim hoàn lẫn thợ chạm.
Một chiếc nhẫn trơn ra đời ở bàn thợ
Nhẫn trơn là món cơ bản nhất, nhưng cũng là món thợ học việc phải làm thật tốt trước khi được làm món khác.
- Nấu và đổ thỏi: vàng hoặc bạc được nấu trong chén nhỏ bằng ngọn lửa khò, rồi đổ vào rãnh khuôn thành thỏi dài.
- Cán hoặc dát: đưa thỏi qua máy cán, hoặc đập búa trên đe, cho thành thanh dẹt hay tròn đúng tiết diện. Xen giữa là các lần ủ để kim loại mềm lại, giống nghề gò đồng nhưng ở cỡ nhỏ hơn nhiều.
- Đo và cắt: tính chiều dài theo cỡ tay, cắt thanh.
- Uốn: uốn quanh trục côn (cây nong nhẫn) cho tròn.
- Hàn kín: hàn hai đầu bằng hợp kim hàn cùng màu, dùng chất trợ hàn (thợ xưa hay dùng hàn the) để mối hàn ăn đều.
- Nong cho tròn, chỉnh cỡ: gõ trên trục côn bằng vồ nhỏ.
- Giũa, mài, đánh bóng: xoá mối hàn, làm sáng.
Một chiếc nhẫn tốt nhìn không thấy mối hàn, tròn đều, dày đều khắp vòng. Người mua có thể tự kiểm: xoay nhẫn dưới đèn, tìm chỗ hơi khác màu hay có rãnh mảnh; đó thường là mối hàn.
Những món tinh làm nên tiếng
Hoa tai, trâm, kim cài
Đồ trang sức truyền thống thường ghép nhiều bộ phận nhỏ: cánh hoa dát mỏng, nhị bằng sợi xoắn, hạt tròn gắn quanh. Mỗi bộ phận làm riêng rồi hàn lại, với nhiệt rất khéo để mối hàn mới chảy mà mối hàn cũ không bung. Đây là chỗ phân biệt thợ giỏi và thợ thường.
Vòng và dây chuyền
Dây chuyền tay làm gồm hàng trăm mắt xích nhỏ, mỗi mắt được uốn và hàn. Ngày nay phần lớn dây chuyền làm bằng máy, nhưng các kiểu dây đặc biệt, dây sửa, dây nối vẫn cần tay thợ.
Vàng mềm và bài toán độ bền
Vàng gần nguyên chất (vàng ta, vàng 24K) rất mềm. Một chiếc trâm mảnh, một cánh hoa mỏng làm bằng vàng ta dễ cong, dễ móp chỉ sau ít lần đeo. Thợ kim hoàn xưa giải bài toán này bằng hai cách: làm dày hơn ở chỗ chịu lực, hoặc pha thêm bạc, đồng cho vàng cứng lên. Pha nhiều thì cứng và bền dáng hơn, nhưng tuổi vàng giảm, màu đổi. Chọn tuổi vàng cho món đồ nào, dày bao nhiêu, là quyết định của người thợ, dựa vào việc món đó sẽ bị dùng ra sao: nhẫn đeo hằng ngày khác với kiềng cất trong tủ chỉ đeo dịp lễ.
Sửa đồ cũ
Một phần quan trọng của nghề kim hoàn ven đô là sửa: nới cỡ nhẫn, hàn lại dây đứt, làm lại móc hoa tai, đánh bóng đồ cũ. Thợ giỏi sửa mà không để lại dấu, không làm hao vàng của khách. Hao hụt khi sửa, khi làm mới là chuyện người mua nên hỏi rõ.
Định Công hôm nay: làng nghề trong lòng thành phố
Định Công nay là khu đô thị đông đúc, với chung cư, đường lớn và nhà phố. Làng nghề theo nghĩa cũ, mỗi nhà một lò nhỏ, đã thưa đi nhiều. Thợ gốc Định Công phân tán: người làm ở xưởng chế tác của các công ty vàng bạc, người mở tiệm sửa nhỏ, người làm thuê cho hiệu ở các quận. Kỹ năng vẫn truyền qua dòng họ, nhưng môi trường làm việc đã khác.
Đây là số phận chung của nhiều làng nghề ven đô. Điều còn lại rõ nhất là đình làng, nơi thờ tổ và những dịp lễ hằng năm, cùng với ký ức của những gia đình làm nghề nhiều đời.
Đồ kim hoàn thủ công và đồ đúc máy
| Làm tay truyền thống | Đúc khuôn, làm máy | |
|---|---|---|
| Cách làm | Dát, kéo, uốn, hàn từng bộ phận | Đúc khuôn sáp (thường ly tâm hoặc hút chân không), dập, cắt máy |
| Bề mặt | Có thể có chút không đều, nét mềm | Đều, giống hệt nhau giữa các chiếc |
| Kim loại | Đặc chắc nhờ cán, dát | Có thể có rỗ nhỏ nếu đúc không tốt |
| Mẫu | Theo ý khách, theo tay thợ | Theo mẫu thiết kế, sản xuất nhiều |
Không cách nào "đúng" hơn; mỗi cách hợp một nhu cầu. Điều người mua cần là biết mình đang mua loại nào.
Góc nhìn hôm nay: mua và giữ đồ kim hoàn
- Hỏi tuổi kim loại và xin ghi trên hoá đơn cùng trọng lượng. Tìm ký hiệu khắc bên trong (ví dụ 750, 610, 925).
- Hỏi hao hụt và tiền công khi đặt làm hay sửa; mỗi cơ sở một cách tính, hỏi trước.
- Soi mối hàn ở nhẫn, móc hoa tai, khoá dây chuyền: những chỗ hay hỏng nhất.
- Cất riêng từng món: vàng mềm dễ xước khi để chung với đá quý, kim loại cứng.
Nếu muốn tìm hiểu thêm, hãy ghép một buổi: sáng thăm đình Định Công, chiều đi phố Hàng Bạc, rồi ghé Bảo tàng Lịch sử Quốc gia xem đồ trang sức vàng bạc các thời. Ba điểm cho ba lát cắt: làng, phố và di sản.
Câu hỏi thường gặp
Làng kim hoàn Định Công ở đâu?
Định Công nằm ở phía nam Hà Nội, bên sông Tô Lịch, nay đã thành khu đô thị. Làng nổi tiếng từ lâu với nghề kim hoàn, làm đồ vàng bạc nhỏ và tinh. Nhiều thợ gốc Định Công làm ở phố Hàng Bạc và các xưởng trong thành phố.
Tổ nghề kim hoàn Định Công là ai?
Theo thần phả và truyền thống làng, tổ nghề là ba anh em họ Trần, những người học được nghề và mang về truyền dạy từ thời Lý. Làng có nơi thờ tổ và lễ giỗ tổ hằng năm. Đây là truyền thống làng, không phải sử liệu có ghi chép chắc chắn.
Kim hoàn là nghề gì?
Kim hoàn là nghề chế tác vàng bạc thành đồ trang sức, đồ dùng nhỏ bằng các thao tác dát, kéo, uốn, hàn và đánh bóng. Nghề này khác với đúc bạc nén hay chạm khắc hoa văn. Một món trang sức truyền thống có thể đi qua tay nhiều thợ khác nhau.
Làm sao biết nhẫn vàng làm tốt?
Nhẫn tốt tròn đều, dày đều khắp vòng và gần như không thấy mối hàn. Xoay nhẫn dưới đèn, chỗ hơi khác màu hay có rãnh mảnh thường là mối hàn. Nên kèm hoá đơn ghi tuổi vàng và trọng lượng.
Định Công còn làm nghề kim hoàn không?
Còn, nhưng không còn cảnh mỗi nhà một lò như xưa. Thợ gốc Định Công nay làm ở xưởng của các công ty vàng bạc, mở tiệm sửa hoặc làm thuê cho các hiệu. Đình làng và lễ giỗ tổ vẫn được giữ.