Gò đồng là làm đồ đồng bằng búa: người thợ lấy tấm đồng nguội, đập dần trên đe và khuôn gỗ cho thành mâm, nồi, chậu, tranh đồng, thay vì nấu đồng lỏng rót vào khuôn. Đại Bái ở vùng Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh, là làng gò đồng nổi tiếng nhất miền Bắc. Bí quyết của nghề nằm ở một vòng lặp đơn giản: đập cho đồng cứng lên, nung cho đồng mềm lại, rồi đập tiếp.
Đại Bái: làng của tiếng búa
Đại Bái nằm ở vùng đồng bằng ven sông của Gia Bình, Bắc Ninh. Theo truyền thuyết làng, nghề gò được Nguyễn Công Truyền, một người làng sống vào thời Lý, mang về và truyền lại; làng thờ ông làm tổ nghề. Đây là thần phả và lời truyền của làng, không phải sử liệu có ghi chép chắc chắn.
Điều có thể thấy tận mắt là cấu trúc của làng: nhiều nhà có xưởng ở sân hoặc gian bên, tiếng búa gõ từ sáng. Đồ làm ra trải từ đồ gia dụng quen thuộc (mâm, nồi, ấm, chậu thau) tới đồ thờ, tranh đồng gò nổi và các đơn đặt hàng trang trí cho công trình. Một số gia đình làm thêm đúc nhỏ, nhưng tên tuổi Đại Bái gắn với gò.
Vì sao đồng gò được: dẻo, hoá bền và ủ
Đồng là kim loại rất dẻo. Một tấm đồng đỏ có thể đập mỏng, kéo giãn, uốn cong mà không gãy. Đó là lý do đồng được gò, còn gang chẳng hạn thì không: gang giòn, đập là vỡ.
Nhưng đồng có một tính chất mà thợ gò nào cũng biết bằng tay: càng đập càng cứng. Mỗi nhát búa làm cấu trúc tinh thể bên trong kim loại bị xô lệch, rối lại; kim loại cứng lên và kém dẻo đi. Người làm vật liệu gọi đó là hoá bền biến dạng. Đập mãi mà không xử lý, tấm đồng sẽ nứt ở chỗ uốn nhiều nhất.
Lời giải là ủ: nung tấm đồng lên khoảng đỏ sẫm (vài trăm độ, thấp hơn nhiều so với nhiệt độ chảy) rồi để nguội hoặc nhúng nước. Nhiệt làm các tinh thể trong đồng sắp xếp lại, kim loại mềm như cũ. Một điểm thú vị khác hẳn thép: với thép, nung đỏ rồi nhúng nước nhanh là trui, làm thép cứng; còn với đồng, nhúng nước sau khi ủ không làm đồng cứng lên, nó vẫn mềm. Thợ nhúng nước chủ yếu cho nhanh nguội để làm tiếp.
Vòng lặp của nghề gò vì thế là: gò → cứng lên → ủ → mềm lại → gò tiếp. Một chiếc nồi sâu có thể phải ủ nhiều lần. Người thợ biết lúc nào phải dừng để ủ bằng cảm giác búa: đồng "trả búa" mạnh hơn, tiếng gõ đanh hơn, mặt đồng không còn ăn theo búa.
Dụng cụ của thợ gò
| Dụng cụ | Dùng để |
|---|---|
| Đe sắt nhiều hình (tròn, vuông, đầu nấm, đầu dài) | Kê tấm đồng khi đập, mỗi hình hợp một kiểu cong |
| Búa đầu tròn, đầu bằng, đầu dẹt nhiều cỡ | Búa tròn để lõm, búa bằng để là phẳng, búa nhỏ để làm chi tiết |
| Vồ gỗ | Đập mà không để vết búa sâu, dùng khi tạo hình thô |
| Khuôn gỗ, khối gỗ khoét lõm, túi cát | Kê để đập lõm tấm đồng |
| Kéo cắt tôn, cưa lọng | Cắt phôi tấm |
| Bếp ủ (than, khò ga) | Nung tấm đồng để ủ mềm |
| Nhựa gắn (hỗn hợp nhựa đặc) | Đổ vào lòng vật hoặc làm nền đỡ khi gò chi tiết nổi |
Gò một chiếc mâm, một chiếc nồi: các cách tạo hình
Đập lõm (dát lõm)
Đặt tấm đồng lên khối gỗ khoét lõm hoặc túi cát, đập búa đầu tròn từ giữa ra ngoài theo vòng tròn. Đồng ở giữa bị kéo giãn và mỏng đi, tấm phẳng thành hình đĩa. Cách này nhanh, hợp với mâm, đĩa nông. Nhược điểm: đáy mỏng hơn vành.
Gò nâng (kéo thành)
Muốn làm nồi, ấm, chậu sâu mà không để đáy mỏng, thợ đặt tấm đồng nghiêng trên đầu đe và đập từ ngoài vào, từng vòng một, ép đồng dồn lại và dựng thành lên dần. Kim loại bị nén lại chứ không bị kéo mỏng, nên thành vật giữ được độ dày. Cách này chậm, cần ủ nhiều lần, nhưng ra vật sâu và chắc.
Là phẳng và làm mặt
Sau khi có hình, thợ dùng búa mặt bằng gõ nhẹ, đều, khắp mặt vật trên đe nhẵn để xoá các vết lồi lõm. Lượt búa cuối này cũng làm mặt đồng cứng lại một chút, giúp vật giữ dáng khi dùng. Một số đồ để lại vết búa đều đặn có chủ ý như một kiểu trang trí.
Ghép và hàn
Vật phức tạp như ấm có vòi, quai thường gò nhiều phần riêng rồi ghép bằng hàn hoặc tán đinh. Đồ chất lượng thì mối hàn kín, đều màu, không lồi; đồ làm nhanh thường thấy mối hàn loang.
Tranh đồng: gò nổi từ mặt sau
Một mảng sản phẩm quen thuộc của Đại Bái là tranh đồng gò nổi. Thợ vẽ hình lên tấm đồng, gắn tấm đồng lên nền nhựa gắn, rồi dùng búa và các mũi đột đập từ mặt sau để đẩy hình nổi lên. Lật lại, đập từ mặt trước để làm sắc đường viền và đẩy nền lõm xuống. Lật qua lật lại nhiều lần, ủ khi cần, cho tới khi hình nổi đủ cao.
Kỹ thuật gò nổi khác với chạm khắc: gò nổi không lấy bớt kim loại mà chỉ đẩy nó đi chỗ khác, nên tấm đồng vẫn liền, độ dày thay đổi theo độ cao của hình. Phần chạm khắc thêm đường nét nhỏ lên đó là nghề chạm, gắn với các làng chạm bạc, chạm đồng như Đồng Xâm.
Chọn mua đồ đồng gò: nhìn và hỏi gì
- Cầm lên: đồ gò thường nhẹ hơn đồ đúc cùng cỡ vì thành mỏng và đặc. Nhẹ quá thì có thể đồng quá mỏng, dễ móp.
- Nhìn mặt trong: đồ gò tay thường còn dấu búa mờ ở mặt trong, không có rỗ khí như đồ đúc.
- Soi mối hàn: nếu có, nó nên kín, nhẵn, đều màu.
- Gõ nhẹ vành: đồ gò đều tay có tiếng trong; chỗ có vết nứt li ti tiếng sẽ rè.
- Hỏi loại đồng: đồng đỏ (đỏ cam) hay đồng thau (vàng). Đồ đựng thức ăn nên hỏi có tráng thiếc bên trong không.
Giá thì tuỳ cơ sở, hỏi trực tiếp. Đồ đồng gò để đựng thức ăn chua, mặn qua đêm nên tránh nếu bên trong không được tráng; giữ khô sau khi rửa để tránh xỉn.
Góc nhìn hôm nay: thăm Đại Bái và lưu ý
Đại Bái hôm nay có cả xưởng truyền thống lẫn xưởng dùng máy dập, máy cán, máy khò ga thay bếp than. Tranh đồng, đồ thờ, đồ trang trí chiếm phần lớn sản phẩm; đồ gia dụng bằng đồng không còn phổ biến như xưa vì đồ nhôm, inox rẻ và nhẹ hơn.
Khi đến làng, công đoạn dễ xem nhất là gò tạo hình và làm tranh nổi. Vài lưu ý:
- Tiếng ồn: xưởng gò rất ồn. Ở lâu nên mang nút tai; thợ làm nghề lâu năm cũng nên dùng.
- Kim loại nóng: tấm đồng vừa ủ có thể không còn đỏ nhưng vẫn rất nóng. Không chạm vào đồ đặt cạnh bếp ủ.
- Mép sắc: phôi đồng mới cắt có mép rất bén, dễ đứt tay.
- Khói: bếp than ủ đồng trong chỗ kín sinh khí CO; xưởng cần thông thoáng.
Bỏng nhẹ thì xả nước mát sạch 15–20 phút, không bôi kem đánh răng, nước mắm hay mỡ; bỏng rộng, bỏng sâu, bỏng mặt, tay, mắt thì đi cấp cứu, gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Làng gò đồng Đại Bái ở đâu?
Đại Bái thuộc vùng Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh. Đây là làng gò đồng nổi tiếng của miền Bắc, làm mâm, nồi, ấm, đồ thờ và tranh đồng gò nổi. Theo truyền thuyết làng, tổ nghề là ông Nguyễn Công Truyền thời Lý.
Gò đồng là gì?
Gò đồng là tạo hình đồ đồng bằng cách đập búa lên tấm đồng nguội trên đe, khuôn gỗ hoặc túi cát. Khác với đúc, gò không nấu chảy kim loại. Đồ gò thường mỏng, nhẹ và đặc, không có rỗ khí.
Vì sao gò đồng phải nung đi nung lại?
Vì đồng càng đập càng cứng và giòn đi, gọi là hoá bền biến dạng. Nung lên khoảng đỏ sẫm rồi để nguội, gọi là ủ, làm đồng mềm lại để gò tiếp. Một vật sâu như nồi có thể phải ủ nhiều lần.
Tranh đồng gò nổi làm thế nào?
Thợ vẽ hình lên tấm đồng, gắn lên nền nhựa, rồi đập từ mặt sau cho hình nổi lên và đập từ mặt trước để làm sắc đường viền. Việc này lặp lại nhiều lần, có ủ xen giữa. Gò nổi không lấy bớt kim loại mà chỉ đẩy nó đi chỗ khác.
Đồ đồng gò có dùng nấu ăn được không?
Nồi đồng truyền thống thường được tráng thiếc bên trong để dùng nấu ăn. Đồ không tráng có thể thôi đồng vào thức ăn chua, mặn để lâu. Nên hỏi cơ sở làm về lớp tráng và chỉ dùng đồ được xác nhận dùng cho thực phẩm.