Kiêu Kỵ là làng ở vùng Gia Lâm, Hà Nội, nổi tiếng với nghề dát vàng bạc quỳ: đập vàng, bạc thành những lá mỏng tới mức gần trong suốt, dùng để thếp lên tượng, hoành phi, câu đối, đồ thờ. Lá vàng được đập kẹp giữa các tờ giấy quỳ, hàng giờ liền bằng búa, cho tới khi mỏng chỉ cỡ một phần mười micromet. Nghề này tận dụng một tính chất đặc biệt của vàng: kim loại dễ dát mỏng nhất mà con người biết.
Kiêu Kỵ và nghề "quỳ"
Kiêu Kỵ nằm ở phía đông Hà Nội, thuộc vùng Gia Lâm xưa. Theo thần phả và truyền thống làng, tổ nghề dát vàng là ông Nguyễn Quý Trị, người làng sống vào thời Lê, học được nghề và truyền cho dân làng. Làng thờ ông và giữ ngày giỗ tổ. Như nhiều chuyện tổ nghề khác, đây là phần truyền thống của làng, cần đọc như văn hoá nghề.
Chữ "quỳ" trong "vàng quỳ", "bạc quỳ" chỉ lá vàng, lá bạc dát mỏng theo lối này, và cũng là tên của loại giấy dùng để kẹp khi đập: giấy quỳ. Sản phẩm của làng đi khắp nơi, vì ở đâu có tượng thếp vàng, có hoành phi câu đối sơn son thếp vàng, có đồ thờ trang trí vàng, ở đó cần vàng quỳ.
Vì sao vàng dát mỏng được tới thế
Hầu hết kim loại dát mỏng tới một mức nào đó sẽ rách, nứt hoặc cứng giòn. Vàng thì khác. Ba lý do vật liệu:
- Rất dẻo: cấu trúc tinh thể của vàng cho phép các lớp nguyên tử trượt lên nhau rất dễ khi bị đập, nên vàng giãn ra mà không đứt.
- Không gỉ: vàng gần như không bị ôxy hoá trong không khí. Lá vàng mỏng tới đâu cũng vẫn sáng, không bị "ăn" thành gỉ như sắt hay xỉn đen như bạc.
- Ít cứng lên khi đập: vàng tinh khiết hoá bền chậm, nên có thể đập liên tục lâu hơn trước khi phải ủ.
Theo tài liệu vật liệu học phổ thông, một gam vàng có thể dát thành lá phủ được diện tích cỡ một mét vuông. Lá vàng thếp thường dày chỉ khoảng một phần mười micromet, tức mỏng hơn sợi tóc hàng trăm lần. Đặt lá vàng lên ánh sáng, có thể thấy ánh sáng xuyên qua mang màu xanh lục, một hiện tượng quang học của vàng ở độ mỏng này.
Để lá vàng mỏng như vậy, vàng phải rất ròng. Vàng pha nhiều kim loại khác sẽ cứng và rách khi đập. Vì thế nguyên liệu cho vàng quỳ thường là vàng tuổi cao.
Giấy quỳ: bí mật nằm ở tờ giấy
Đập trực tiếp búa lên vàng thì vàng sẽ dính búa, rách, không đều. Thợ kẹp từng miếng vàng giữa các tờ giấy quỳ, xếp thành tập dày, rồi đập lên cả tập. Giấy đỡ và phân tán lực búa, để vàng giãn đều ra mọi hướng mà không bị thủng.
Giấy quỳ phải đáp ứng những yêu cầu rất khắt khe: dai để chịu hàng nghìn nhát búa, nhẵn để vàng không bám, chịu nhiệt vì tập giấy nóng lên khi đập lâu. Theo cách truyền thống thường được kể, giấy quỳ làm từ giấy dó, được quét nhiều lớp hỗn hợp có nhọ nồi và keo, phơi và xử lý kỹ cho dai và nhẵn. Mỗi tập giấy dùng được nhiều lần, giấy tốt là tài sản của người thợ. Phần làm giấy dó là một nghề riêng; ở đây chỉ cần biết giấy quỳ là "đe mềm" của nghề dát vàng.
Các bước dát vàng quỳ
- Nấu và cán: vàng được nấu thành thỏi nhỏ rồi cán, đập thành dải mỏng như giấy.
- Cắt: dải vàng cắt thành những miếng vuông nhỏ.
- Xếp tập: mỗi miếng đặt giữa hai tờ giấy quỳ; nhiều lớp như vậy xếp chồng thành tập, bọc ngoài cho chặt.
- Đập: thợ đập búa đều tay lên tập giấy, xoay tập liên tục để vàng giãn đều. Đây là công đoạn dài và mỏi nhất, kéo dài nhiều giờ.
- Chia và đập tiếp: lá vàng đã giãn rộng được lấy ra, cắt thành nhiều miếng nhỏ, xếp vào tập giấy mới và đập tiếp. Lặp lại vài vòng.
- Cắt lá thành phẩm: lá vàng siêu mỏng được nhấc ra bằng nhíp tre hoặc dụng cụ chuyên dụng (tay người hay hơi thở mạnh cũng làm lá bay, nhàu), cắt vuông theo kích thước thống nhất, kẹp vào giấy mỏng để đóng gói.
Công đoạn cuối làm trong phòng kín gió. Lá vàng nhẹ tới mức một làn gió nhỏ thổi qua là bay. Người làm thường nín thở, thao tác chậm. Đó là chi tiết khiến khách xem nhớ nhất.
Bạc quỳ và vàng quỳ: khác nhau ở đâu
| Vàng quỳ | Bạc quỳ | |
|---|---|---|
| Độ mỏng đạt được | Rất mỏng | Dày hơn vàng một chút vì bạc kém dẻo hơn |
| Giữ màu | Sáng lâu, không gỉ | Dễ xỉn đen do lưu huỳnh trong không khí |
| Cách dùng | Thếp trực tiếp, giữ màu vàng | Thường được phủ lớp bảo vệ, có khi phủ lớp màu để giả vàng |
Trong đồ thờ truyền thống, có lối thếp bạc rồi phủ lớp sơn có màu vàng lên trên để có màu vàng ấm mà tiết kiệm vàng. Phần kỹ thuật sơn phủ thuộc về nghề sơn, không bàn ở đây.
Vàng quỳ được dùng thế nào
Thếp vàng là dán lá vàng lên bề mặt đã được quét một lớp chất kết dính, vuốt nhẹ cho lá bám đều, rồi miết cho phẳng. Những bề mặt hay được thếp:
- Tượng thờ bằng gỗ, đất, đồng ở đình chùa.
- Hoành phi, câu đối, cửa võng, kiệu.
- Đồ trang trí cung đình, đồ thờ gia đình.
- Gần đây: tranh, đồ mỹ nghệ, thậm chí trang trí món ăn.
Về chuyện ăn lá vàng: vàng tinh khiết trơ, thường được coi là đi qua cơ thể mà không hấp thụ. Nhưng lá vàng làm cho đồ thờ không phải sản phẩm thực phẩm, có thể dính tạp chất từ giấy, từ khâu xử lý. Chỉ dùng loại được ghi rõ là dùng cho thực phẩm, có nguồn gốc rõ ràng.
Góc nhìn hôm nay: đi Kiêu Kỵ
Nghề dát quỳ vất vả, tiếng búa đều đặn hàng giờ, nên số người theo nghề không nhiều như trước. Một số khâu đã có máy hỗ trợ, nhưng khâu cuối với lá vàng siêu mỏng vẫn rất cần tay người. Lá vàng công nghiệp nhập khẩu cũng cạnh tranh với vàng quỳ thủ công.
Khi đến làng:
- Xin xem khâu đập và khâu cắt lá; nhớ đứng yên, không quạt, không thở mạnh về phía bàn thợ.
- Hỏi về giấy quỳ: một tập dùng được bao lâu, vì sao phải xử lý nhiều lớp.
- Để ý đôi tay thợ: tiếng búa đều, tập giấy xoay liên tục; đó là nhịp nghề.
- Tiếng ồn: ngồi lâu cạnh chỗ đập nên dùng nút tai.
Một việc làm ngay được: lần tới vào đình chùa, nhìn kỹ những mảng vàng trên hoành phi, tượng. Chỗ nào lá vàng bị bong sẽ thấy rõ từng ô vuông nhỏ, đó là kích cỡ từng lá quỳ được dán sát nhau.
Câu hỏi thường gặp
Làng dát vàng quỳ Kiêu Kỵ ở đâu?
Kiêu Kỵ nằm ở vùng Gia Lâm, phía đông Hà Nội. Làng nổi tiếng với nghề dát vàng bạc quỳ, làm lá vàng siêu mỏng để thếp tượng, hoành phi, đồ thờ. Theo thần phả, tổ nghề là ông Nguyễn Quý Trị thời Lê.
Vàng quỳ là gì?
Vàng quỳ là lá vàng được đập mỏng tới khoảng một phần mười micromet bằng cách kẹp giữa các tờ giấy quỳ và đập búa nhiều giờ. Lá vàng này dùng để thếp lên bề mặt đồ thờ, tượng, hoành phi. Bạc quỳ là lá bạc làm theo cách tương tự.
Giấy quỳ dùng để làm gì?
Giấy quỳ dùng để kẹp miếng vàng khi đập, giúp phân tán lực búa để vàng giãn đều mà không rách hay dính búa. Giấy phải rất dai, nhẵn và chịu nhiệt. Theo cách truyền thống, giấy quỳ làm từ giấy dó được xử lý nhiều lớp.
Vì sao vàng dát mỏng được hơn kim loại khác?
Vàng rất dẻo, các lớp nguyên tử trượt lên nhau dễ dàng khi bị đập, lại ít cứng lên và không gỉ. Theo tài liệu vật liệu phổ thông, một gam vàng có thể dát thành lá cỡ một mét vuông. Vàng càng ròng thì càng dễ dát mỏng.
Lá vàng ăn được không?
Vàng tinh khiết trơ và thường được coi là không hấp thụ vào cơ thể. Nhưng lá vàng làm để thếp đồ thờ không phải sản phẩm thực phẩm, có thể dính tạp chất. Chỉ dùng loại ghi rõ dùng cho thực phẩm, có nguồn gốc rõ ràng.