Người Mường và người Thái dệt thổ cẩm trên khung cửi gỗ có giàn và bàn đạp chân, đặt dưới gầm nhà sàn; người Ê Đê và nhiều dân tộc Tây Nguyên dệt trên khung dệt tựa lưng, không giàn, người dệt ngồi duỗi chân trên sàn, dùng sức ngả lưng để giữ căng sợi. Hai loại khung dẫn tới hai kiểu vải: khung đạp chân dệt được tấm dài, khổ vừa; khung tựa lưng gọn nhẹ nhưng khổ hẹp. Hoa văn trên cả hai đều tạo bằng cách nhặt sợi bằng tay, từng hàng.
Thổ cẩm là gì, nói theo kỹ thuật
"Thổ cẩm" là tên gọi chung các loại vải dệt hoa của đồng bào dân tộc thiểu số. Về kỹ thuật, phần lớn thổ cẩm Việt Nam dệt theo cùng một nguyên lý: nền vải dệt trơn bằng sợi dọc và sợi ngang, hoa văn tạo bằng sợi ngang phụ nhiều màu, chỉ nổi lên mặt vải ở chỗ cần hoa. Cái khác giữa các dân tộc nằm ở khung dệt, cách chọn sợi, cách nhặt hoa và bố cục. Bài này nói về khung và kỹ thuật; ý nghĩa của các mô típ hoa văn là một chủ đề riêng.
Khung cửi của người Thái và người Mường
Ở các bản Thái vùng Tây Bắc và các làng Mường vùng trung du, khung cửi thường đặt ở gầm nhà sàn hay hiên nhà: chỗ có bóng mát, đủ rộng, lại không chiếm chỗ sinh hoạt trên sàn. Khung là giàn gỗ đứng, có trục sợi dọc phía sau, trục cuộn vải phía trước, go treo trên giàn nối với bàn đạp dưới chân, lược dập nằm giữa. Người dệt ngồi trên ghế hay tấm ván, hai chân đạp đổi go, hai tay đưa thoi và kéo lược.
Vì chân lo việc mở miệng vải, hai tay được rảnh để làm phần khó nhất: nhặt hoa. Đó là ưu thế lớn của khung đạp chân. Khung cũng chịu được sợi dọc dài nên dệt được những tấm vải dài liền mạch để làm chăn, đệm, khăn, váy.
Nhặt hoa bằng que và go hoa
Muốn dệt hoa, người thợ dùng một que tre mảnh luồn qua lớp sợi dọc, nâng lên đúng những sợi cần nâng theo mẫu, dựng que cho mở miệng vải, rồi luồn sợi màu qua. Với những mẫu lặp lại nhiều lần, người dệt cài sẵn một loạt que hoa hoặc dây go hoa, mỗi que, mỗi dây giữ một hàng. Dệt tới đâu dựng que tương ứng lên, mẫu tự hiện ra. Một bộ que hoa cài sẵn chính là "bản lưu" của hoa văn, cất đi được và dùng lại cho tấm sau.
Cạp váy của phụ nữ Mường là ví dụ quen thuộc của kỹ thuật này: một dải hoa văn rất dày đặc, nhiều màu, dệt riêng rồi ghép vào váy. Thời gian dệt một cạp váy lâu hơn nhiều so với phần thân váy dệt trơn.
Khung dệt tựa lưng của người Ê Đê
Ở Tây Nguyên, người Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, M'nông và nhiều dân tộc khác dệt trên khung tựa lưng. Khung gần như chỉ gồm những thanh gỗ, thanh tre rời: một thanh đầu buộc sợi dọc, chống vào cột nhà hay vào bàn chân người dệt; một thanh cuối cuộn vải, buộc vào dây đai vòng qua thắt lưng người dệt; giữa là các thanh go, thanh tách sợi, thanh dập.
Người dệt ngồi trên sàn, chân duỗi thẳng. Muốn sợi căng thì ngả người ra sau; muốn chùng thì nghiêng người tới. Cơ thể người dệt chính là một phần của khung, lực căng được điều chỉnh liên tục bằng lưng. Thợ giỏi giữ được độ căng đều suốt nhiều giờ, điều mà người mới tập làm vài phút đã mỏi.
Ưu điểm: khung rất gọn, cuộn lại mang đi được, không cần nhà rộng. Nhược điểm: khổ vải giới hạn bởi tầm với hai tay, nên vải thường hẹp; muốn làm tấm rộng như tấm đắp hay váy, người ta dệt nhiều khổ rồi khâu ghép.
So sánh hai loại khung
| Khung đạp chân (Thái, Mường) | Khung tựa lưng (Ê Đê và Tây Nguyên) | |
|---|---|---|
| Cấu tạo | Giàn gỗ đứng, go treo, bàn đạp | Thanh gỗ, tre rời, dây đai lưng |
| Giữ căng sợi | Trục và khung giữ | Lưng người dệt giữ |
| Mở miệng vải | Đạp chân | Tay nâng thanh go, thanh tách |
| Khổ vải | Vừa | Hẹp, ghép nhiều khổ |
| Chỗ đặt | Gầm sàn, hiên nhà | Trên sàn, hiên, mang đi được |
| Tốc độ dệt nền | Nhanh hơn | Chậm hơn |
Người mới thử khung tựa lưng hay vấp ở đâu
Ở một số bản và cơ sở đón khách, người đi xem được mời ngồi thử khung tựa lưng vài phút. Những chỗ vấp quen thuộc nói lên khá nhiều về tay nghề của người dệt thật:
- Căng không đều: người mới hay quên giữ lưng, ngả tới lúc đang luồn sợi, sợi dọc chùng xuống, miệng vải khép lại, thanh tách kẹt giữa chừng. Mép vải dệt ra lượn sóng.
- Dập lệch: thanh dập kéo về không song song, đường sợi ngang xiên, tấm vải méo dần.
- Kéo sợi ngang quá căng: khổ vải thắt lại sau mỗi đường, càng dệt càng hẹp.
- Mỏi lưng sau vài phút: thợ dệt lâu năm ngồi được nhiều giờ vì tư thế đã quen, lưng làm việc như một lò xo đều.
Vài phút ngồi thử là đủ để nhìn tấm thổ cẩm theo cách khác: khổ vải thẳng, mép đều, hoa không méo là kết quả của một cơ thể giữ lực căng ổn định suốt nhiều ngày.
Với khung đạp chân của người Thái, người Mường, chỗ vấp lại khác: người mới đạp go không đúng nhịp với tay đưa thoi, thoi đi vào miệng vải chưa mở hết, sợi ngang bị kẹt hoặc bỏ sót sợi dọc. Thợ dệt thạo thì chân và tay gần như tự động; nhịp đạp go, đưa thoi, kéo lược nghe đều như nhịp chày.
Sợi bông: chuẩn bị trước khi dệt
Thổ cẩm truyền thống của cả ba dân tộc chủ yếu dệt từ sợi bông. Chuỗi việc tương tự nhau: phơi bông, cán bỏ hạt, bật cho tơi, se sợi bằng con quay hay xa quay, hồ sợi, rồi mới mắc lên khung. Ngày nay phần lớn thợ dùng sợi công nghiệp đã nhuộm sẵn, vì nhanh, màu đều, ít phai. Một số nơi giữ sợi bông tự se cho hàng đặc biệt. Khi mua, hỏi "sợi bông tự se hay sợi mua" là cách nhanh để hiểu tấm vải được làm thế nào.
Dệt tay khác dệt máy ở đâu
- Mặt trái: dệt hoa bằng sợi ngang phụ thì mặt trái có những đoạn sợi màu chạy dài, hoặc có hoa văn "âm bản" rõ.
- Mép vải: khổ hẹp dệt tay có mép dệt chắc, sợi ngang quay đầu ở hai mép; tấm ghép nhiều khổ có đường khâu nối.
- Độ đều: dệt tay có sai lệch nhỏ giữa các lần lặp mẫu, máy thì đều tuyệt đối.
- Độ dày hoa: hoa dệt tay nổi nhẹ dưới tay; hoa in phẳng.
Xem khung dệt ở đâu
Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội có cả khung đạp chân của các dân tộc phía Bắc lẫn khung tựa lưng Tây Nguyên, đặt trong không gian trưng bày và khu nhà truyền thống ngoài trời. Ở Tây Nguyên, Bảo tàng Đắk Lắk tại Buôn Ma Thuột trưng bày đời sống các dân tộc bản địa, có đồ dệt. Đi bản, nhiều nhà dệt ngay dưới sàn hay trước hiên.
- Xin phép trước khi chụp người đang dệt.
- Không bước qua hay ngồi lên sợi dọc đang mắc trên khung tựa lưng; ngoài chuyện hỏng sợi, nhiều nơi còn có kiêng kỵ.
- Nếu được mời thử, ngồi khung tựa lưng vài phút sẽ hiểu ngay vì sao lực căng phải đều.
Câu hỏi thường gặp
Khung dệt tựa lưng là gì?
Khung dệt tựa lưng là loại khung không có giàn, một đầu sợi dọc buộc vào cột hay chân người dệt, đầu kia buộc vào dây đai vòng qua lưng. Người dệt ngồi duỗi chân, ngả lưng để giữ căng sợi. Nhiều dân tộc Tây Nguyên như Ê Đê, Gia Rai, Ba Na dùng loại khung này.
Người Thái dệt thổ cẩm bằng khung gì?
Người Thái dệt trên khung cửi gỗ có giàn đứng, go treo và bàn đạp chân, thường đặt dưới gầm nhà sàn. Chân đạp đổi go nên hai tay rảnh để nhặt hoa và đưa thoi.
Hoa văn thổ cẩm được dệt như thế nào?
Người dệt dùng que tre nhặt đúng những sợi dọc cần nâng ở từng hàng, rồi luồn sợi ngang màu qua. Với mẫu lặp lại, họ cài sẵn nhiều que hoa, mỗi que giữ một hàng, dệt tới đâu dựng que lên tới đó.
Vì sao thổ cẩm Tây Nguyên thường có đường khâu ghép?
Khung tựa lưng chỉ dệt được khổ vải hẹp trong tầm với hai tay. Muốn có tấm rộng làm váy hay tấm đắp, người dệt dệt nhiều khổ rồi khâu ghép lại.