Gùi là chiếc giỏ đeo lưng của các dân tộc Tây Nguyên như Ê Đê, Ba Na, M'nông, đan từ mây, lồ ô, nứa, thường có đáy vuông, miệng tròn loe và hai quai đeo vai. Ở nhiều cộng đồng, việc đan gùi chủ yếu là việc của đàn ông, trong khi dệt vải là việc của phụ nữ. Có gùi đan thưa để chở củi, chở bắp; gùi đan dày để đựng lúa, gạo; gùi đan hoa bằng nan hun khói sẫm màu để đựng đồ quý và mang đi lễ hội. Hình dáng chiếc gùi là lời giải cho việc mang vác trên đường dốc rẫy.
Vì sao là gùi đeo lưng
Đường lên nương rẫy ở Tây Nguyên dốc, hẹp, nhiều rễ cây. Gánh bằng đòn gánh như ở đồng bằng thì vướng víu, mất thăng bằng. Đeo trên lưng thì hai tay rảnh để bám, vạch cây, cầm dao; trọng lượng dồn lên vai và lưng, sát trọng tâm cơ thể, đi dốc vững hơn. Gùi vì thế là đồ dùng gắn với mọi việc: lên rẫy, lấy nước, kiếm củi, đi chợ, đi lễ.
Hình dáng: đáy vuông, miệng tròn
Nhiều kiểu gùi Tây Nguyên có đáy vuông, thân loe dần lên và miệng tròn. Đáy vuông, có khi gắn thêm chân đế bằng gỗ hay khung tre, giúp gùi đứng vững khi đặt xuống đất dốc. Miệng tròn rộng giúp cho đồ vào và đổ ra dễ dàng. Thân loe lên làm trọng tâm đồ đựng nằm cao gần vai, đỡ kéo người ra sau.
Về kỹ thuật, chuyển từ đáy vuông sang miệng tròn là phần khó nhất. Các nan dọc ở bốn góc đáy phải được uốn dần, nan ngang phân bổ lại để thân chuyển mượt từ bốn cạnh thành một vòng tròn. Thợ giỏi làm phần chuyển tiếp này đều tới mức nhìn không thấy chỗ đổi.
Vật liệu: mây, lồ ô, nứa
| Vật liệu | Tính chất | Dùng ở đâu trên gùi |
|---|---|---|
| Lồ ô | Loài tre lớn của Tây Nguyên, gióng dài, chẻ nan đẹp | Nan thân gùi |
| Nứa | Thành mỏng, nhẹ | Nan thân gùi nhẹ, gùi đan thưa |
| Mây | Dẻo, dai | Cạp miệng, buộc, quai đeo, chỗ chịu lực |
| Gỗ | Cứng | Chân đế, thanh đáy ở một số loại gùi |
Nan đan gùi thường được hun khói trên gác bếp trước hoặc sau khi đan. Khói làm nan khô, sẫm màu, bền và ít mọt hơn. Những nan được hun lâu, sẫm gần như đen, dùng để tạo hoa văn trên nền nan sáng màu: đây là cách "tô màu" bằng khói, không cần thuốc nhuộm.
Nan lồ ô: chẻ từ một gióng dài
Lồ ô là loài tre lớn của vùng Tây Nguyên và Đông Nam Bộ, gióng dài, thành vừa phải, nan chẻ ra thẳng, dài, ít mắt. Người đan gùi thường chặt lồ ô về, chẻ thành thanh rồi tách lớp cật, vót thành nan mỏng đều. Nan mặt cật dùng cho mặt ngoài gùi vì bóng và bền; nan mỏng hơn dùng đan chỗ cần uốn nhiều như phần chuyển từ đáy vuông lên miệng tròn.
Việc chẻ, vót dùng dao sắc, người thợ ngồi xổm hay ngồi trên sàn, đặt nan lên đùi có lót vải, kéo dao ra ngoài. Nan tươi mới chẻ rất bén; người ngoài muốn thử nên đeo găng vải và để người làm nghề hướng dẫn.
Ba loại gùi theo việc
Gùi đan thưa
Đan mắt to, nhiều khi theo kiểu mắt cáo, dùng chở củi, bắp, bí, những thứ cồng kềnh không lọt qua lỗ. Gùi thưa nhẹ, nhanh đan, chịu được va đập.
Gùi đan dày
Đan nan nhỏ, khít, thường theo kiểu lóng đôi, lóng ba để mặt đan kín. Dùng đựng lúa, gạo, hạt giống, những thứ nhỏ dễ rơi. Có loại có nắp.
Gùi hoa
Đan kỹ nhất, nan mảnh, có hoa văn tạo bằng nan sẫm màu xen nan sáng, theo nhịp đè luồn đổi hướng. Dùng đựng đồ quý, mang đi dự lễ hội, đi thăm họ hàng. Một chiếc gùi hoa đẹp nói lên tay nghề người đan, và trong nhiều cộng đồng, cũng là thứ được trọng vọng như một món đồ quý.
Quai đeo và cạp: chỗ chịu lực
Khi gùi đầy, toàn bộ sức nặng truyền qua hai quai vào vai người đeo. Quai thường làm bằng mây bện hay dây vỏ cây, gắn chặt vào khung ở lưng gùi. Chỗ quai nối vào thân phải được gia cố bằng nan dọc chắc và buộc nhiều vòng, vì đây là nơi gùi hỏng đầu tiên.
Miệng gùi được cạp bằng vòng mây hay tre, quấn mây chặt để không bung nan. Cạp và quai tốt thì một chiếc gùi dùng được nhiều năm.
Đan gùi: việc của đàn ông
Ở nhiều dân tộc Tây Nguyên, có một sự phân công khá rõ trong nghề thủ công: đàn ông vào rừng lấy mây, tre, chẻ nan và đan gùi, đan các đồ đan lát; phụ nữ trồng bông, se sợi, dệt vải trên khung tựa lưng. Sự phân công này không tuyệt đối và đang thay đổi, nhưng giải thích vì sao khi đi buôn làng, người ta hay thấy đàn ông ngồi đan dưới hiên nhà sàn những lúc nông nhàn.
Gùi và khung dệt: hai nửa của một nếp sống
Đặt chiếc gùi cạnh khung dệt tựa lưng của phụ nữ cùng buôn sẽ thấy một điều thú vị: cả hai đều là kỹ thuật đan cài theo chiều dọc và chiều ngang, đều dùng nhịp đè luồn để tạo hoa, đều có vật liệu được chuẩn bị bằng khói bếp hay nắng. Khác nhau là cỡ: một bên là sợi bông mảnh, một bên là nan lồ ô. Hiểu một bên giúp đọc được bên kia. Người quan tâm tới thổ cẩm Tây Nguyên nên xem thêm gùi, và ngược lại.
Gùi trong lễ hội và đời thường hôm nay
Ngày nay nhiều gia đình ở buôn làng dùng thêm bao tải, giỏ nhựa, xe máy để chở nông sản, nên gùi đan tay ít xuất hiện trên đường rẫy hơn trước. Nhưng gùi vẫn có mặt trong những dịp lễ hội, khi người ta mang gùi hoa đựng rượu cần, lễ vật, và vẫn được đan để bán làm đồ trang trí, đồ lưu niệm. Một số nghệ nhân lớn tuổi dạy đan cho lớp trẻ trong các chương trình giữ nghề. Khi mua một chiếc gùi, hỏi người bán ai là người đan và đan ở buôn nào là cách vừa hiểu món đồ, vừa trân trọng người làm.
Xem gùi ở đâu và mua gì
- Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội) và Bảo tàng Đắk Lắk (Buôn Ma Thuột) trưng bày nhiều loại gùi, đặt cạnh nhau nên dễ so sánh gùi thưa, gùi dày, gùi hoa.
- Đi buôn làng vào mùa khô, sau mùa thu hoạch, là lúc nhiều người có thời gian đan.
- Xin phép trước khi chụp ảnh người, nhất là ở không gian nhà sàn.
- Khi mua gùi làm đồ trang trí, nhìn phần chuyển từ đáy vuông lên miệng tròn, nhìn cạp và chỗ gắn quai: đều và chắc là gùi làm kỹ.
- Gùi hun khói có mùi khói nhẹ; để ngoài chỗ thoáng vài ngày nếu muốn bớt mùi trước khi đặt trong nhà.
Giữ gùi trong nhà phố
Gùi ở buôn làng được gác gần bếp, khói giữ cho nan khô và ít mọt. Mang về nhà phố, gùi mất lớp "bảo vệ" ấy và dễ mốc hơn, nhất là ở miền Bắc mùa nồm. Đặt gùi nơi thoáng, không sát tường ẩm; lau bụi bằng chổi khô; định kỳ phơi nắng nhẹ. Không cho gùi đựng vật nặng nếu đã lâu không dùng, vì quai và nan khô giòn có thể gãy.
Câu hỏi thường gặp
Gùi Tây Nguyên làm bằng gì?
Gùi Tây Nguyên chủ yếu đan từ lồ ô, nứa và mây, có loại gắn thêm chân đế bằng gỗ. Lồ ô và nứa cho nan thân gùi, mây dùng cho cạp miệng, quai đeo và các chỗ chịu lực.
Vì sao gùi có đáy vuông miệng tròn?
Đáy vuông giúp gùi đứng vững khi đặt trên đất dốc, miệng tròn rộng giúp cho đồ vào và lấy ra dễ. Thân loe lên làm trọng tâm đồ đựng nằm gần vai, đeo đi dốc vững hơn.
Ai đan gùi ở Tây Nguyên?
Ở nhiều dân tộc Tây Nguyên, đan gùi và đồ đan lát chủ yếu là việc của đàn ông, còn phụ nữ dệt vải. Sự phân công này không tuyệt đối và đang thay đổi theo thời gian.
Gùi hoa khác gùi thường thế nào?
Gùi hoa đan kỹ hơn, nan mảnh hơn, có hoa văn tạo bằng nan hun khói sẫm màu xen nan sáng. Nó dùng đựng đồ quý và mang đi lễ hội, trong khi gùi thường dùng chở củi, lúa gạo.