Đồ mây tre, cói, lục bình hỏng vì ba thứ: mốc (do ẩm), mọt (do tinh bột còn trong nan) và giòn gãy (do quá khô hoặc nắng gắt). Muốn giữ bền, cần giữ độ ẩm ở mức vừa phải, để đồ ở nơi thoáng, lau khô thay vì lau ướt, phơi nắng nhẹ định kỳ, và xử lý sớm khi thấy đốm trắng hay bột mịn. Mùa nồm miền Bắc, khi không khí ẩm gần bão hoà nhiều ngày liền, là lúc đồ đan dễ hỏng nhất trong năm.
Vì sao đồ đan "thở" theo thời tiết
Tre, mây, cói, lục bình đều là vật liệu thực vật, cấu tạo từ cellulose và các chất khác có khả năng hút và nhả hơi nước. Không khí ẩm thì nan hút nước, nở ra, mềm đi; không khí khô thì nan nhả nước, co lại, cứng và giòn hơn. Đồ đan trong nhà luôn đi theo nhịp ấy. Vấn đề chỉ xảy ra ở hai đầu: ẩm quá lâu thì nấm mốc mọc; khô quá, nắng gắt quá thì nan co rút, nứt, gãy.
Đối chiếu mọt và mốc với từng vật liệu
| Vật liệu | Mối lo chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Tre, nứa, giang | Mọt, mốc | Nan bụng và nan chưa xử lý dễ mọt nhất |
| Mây | Mốc, giòn khi quá khô | Ít mọt hơn tre nhưng nan bì giòn khi khô kiệt |
| Cói, lác | Mốc, thâm đen | Chiếu phải cuộn khi khô hẳn |
| Lục bình | Mốc từ ruột | Cọng xốp giữ nước; khung sắt bên trong có thể gỉ |
Hiểu đồ mình đang giữ làm bằng gì giúp biết phải canh chừng cái gì. Một chiếc giỏ ghép nhiều vật liệu, như thân lục bình, cạp mây, khung sắt, cần để ý cả ba: mốc ở thân, giòn ở cạp, gỉ ở khung.
Mốc: nhận ra và xử lý
Dấu hiệu
- Đốm trắng như bụi phấn, hay đốm xanh, đen ở kẽ nan, mặt trong, đáy, chỗ tiếp xúc với tường.
- Mùi ẩm mốc khi đưa lại gần.
- Nan đổi màu thành vệt sẫm loang.
Xử lý
- Đem đồ ra ngoài trời hay chỗ thoáng, đeo khẩu trang: bào tử mốc bay khi chải có thể gây kích ứng đường thở, nhất là với người có bệnh hô hấp.
- Chải khô bằng bàn chải lông mềm theo chiều nan, gỡ hết lớp mốc bề mặt.
- Lau bằng khăn ẩm vắt thật kiệt. Không ngâm, không xối nước.
- Phơi nơi thoáng gió, có nắng nhẹ, cho khô hoàn toàn cả trong lõi.
- Nếu vết mốc ăn sâu, để lại vệt sẫm, chấp nhận vết ấy; cố chà mạnh hay dùng thuốc tẩy sẽ làm hỏng nan hơn.
Đồ đan đựng thực phẩm đã mốc nặng nên thay, không tiếp tục dùng đựng đồ ăn.
Mọt: những lỗ nhỏ và bột mịn
Mọt hại tre đục vào phần nan còn tinh bột, nhất là nan bụng, nan chưa được ngâm, luộc hay hun khói kỹ. Dấu hiệu rõ nhất là bột mịn màu vàng nhạt rơi ra dưới chân đồ đan, và những lỗ tròn nhỏ li ti trên nan. Có khi nghe được tiếng lách tách khẽ trong đêm.
Xử lý đồ nhỏ bị mọt: dùng lạnh
Một cách các bảo tàng hay dùng cho hiện vật hữu cơ là đông lạnh. Với đồ đan nhỏ:
- Gõ nhẹ cho bột rơi hết, chải sạch.
- Cho đồ vào túi nilon dày, ép bớt không khí, buộc kín.
- Để trong ngăn đá tủ lạnh nhiều ngày, thường khoảng một tuần trở lên với ngăn đá gia đình. Nhiệt độ thấp kéo dài làm chết ấu trùng và trứng.
- Lấy ra, để nguyên túi kín cho tới khi về nhiệt độ phòng, khoảng một ngày, rồi mới mở túi. Mở sớm thì hơi nước trong không khí đọng lên đồ lạnh, lại gây ẩm.
- Theo dõi thêm vài tuần; thấy bột mới thì lặp lại.
Cách này không dùng hoá chất, hợp với đồ dùng trong nhà, đồ trẻ em chạm vào. Không phun thuốc trừ sâu lên đồ đan dùng đựng thức ăn hay đồ trẻ nhỏ hay cầm nắm.
Đồ to bị mọt
Bàn ghế, tủ mây tre bị mọt nặng thường cần cơ sở chuyên xử lý. Nếu mọt chỉ ở vài nan, có thể thay nan. Đặt đồ bị mọt cách xa đồ đan khác để mọt không lan.
Giòn gãy: khi đồ đan quá khô
Mây và tre để trong phòng máy lạnh khô, hay đặt ngay cạnh cửa kính nắng chiếu cả ngày, mất nước dần, trở nên giòn. Nan giòn gãy khi bị đè, khi cầm quai. Dấu hiệu sớm là tiếng kêu răng rắc khi ngồi lên ghế mây, nan có vết nứt dọc nhỏ.
Cách giữ: tránh nắng chiếu trực tiếp lâu ngày, không đặt sát quạt sưởi, lò sưởi. Mùa hanh khô, thỉnh thoảng lau ghế mây bằng khăn ẩm vắt kiệt giúp nan bớt giòn. Không đổ nước lên.
Mùa nồm: lịch chăm đồ đan
Ở miền Bắc, khoảng cuối đông sang xuân thường có những đợt nồm ẩm, tường đọng nước, sàn ướt. Đó là thời gian mốc phát triển nhanh nhất.
| Thời điểm | Việc nên làm |
|---|---|
| Trước mùa nồm | Phơi nắng nhẹ, lau bụi, kiểm tra mốc mọt; dời đồ đan khỏi chân tường, sàn tầng trệt |
| Trong những ngày nồm | Đóng cửa khi nồm nặng, dùng máy hút ẩm nếu có; không lau ướt đồ đan |
| Ngày hửng nắng xen kẽ | Đem đồ ra chỗ thoáng vài giờ |
| Sau mùa nồm | Kiểm tra từng món, chải mốc, phơi khô kỹ |
Với miền Nam, mùa mưa kéo dài cũng làm độ ẩm cao nhiều tháng; nguyên tắc tương tự: thoáng, khô, kiểm tra định kỳ.
Phủ bề mặt: có nên không
Nhiều đồ mây tre được phủ sẵn một lớp sơn bóng hay véc ni trong, giúp chống ẩm, dễ lau. Với đồ chưa phủ, có thể phủ thêm lớp hoàn thiện gốc nước dành cho gỗ, mây, nhưng nên làm ở nơi thoáng, theo hướng dẫn của nhà sản xuất, và không phủ lên đồ đựng thức ăn trừ khi sản phẩm phủ ghi rõ an toàn thực phẩm.
Một lưu ý an toàn ít người biết: giẻ lau thấm các loại dầu khô (như dầu lanh dùng đánh gỗ) có thể tự nóng lên và bốc cháy khi vo cục để trong thùng rác. Giẻ dùng xong phải trải phẳng phơi ngoài trời cho khô hẳn hoặc ngâm ngập trong nước trong hộp kín rồi mới bỏ.
Năm thói quen giữ đồ đan bền
- Không để đồ đan chạm sàn và tường ẩm; kê cao một chút.
- Lau bụi khô hằng tuần bằng chổi lông, cọ mềm.
- Vết bẩn thì lau khăn ẩm vắt kiệt, rồi để khô ngay.
- Phơi nắng nhẹ buổi sáng định kỳ, tránh nắng gắt buổi trưa.
- Kiểm tra đáy và mặt trong mỗi tháng: phát hiện mốc, mọt sớm là cứu được.
Khi nào nên bỏ
Không phải món nào cũng cứu được. Đồ đan đựng thực phẩm mà mốc ăn sâu vào kẽ nan, mọt đục nhiều chỗ làm nan mủn, hay khung bên trong đã gỉ mục nên thay mới. Đồ trang trí thì còn giữ được nếu đã xử lý khô và hết mọt. Giữ một món đồ cũ mốc trong nhà kín cũng là giữ một nguồn bào tử mốc lan sang đồ khác.
Câu hỏi thường gặp
Đồ mây tre bị mốc phải làm sao?
Đem ra chỗ thoáng, đeo khẩu trang, chải khô lớp mốc bằng bàn chải mềm, lau bằng khăn ẩm vắt thật kiệt rồi phơi nơi thoáng cho khô hẳn. Không ngâm nước, không dùng thuốc tẩy mạnh làm hỏng nan.
Làm sao biết đồ tre bị mọt?
Dấu hiệu rõ nhất là bột mịn màu vàng nhạt rơi ra dưới đồ và những lỗ tròn nhỏ trên nan. Mọt thường đục vào phần nan còn tinh bột, chưa được xử lý kỹ.
Có cách trị mọt tre không cần hoá chất không?
Với đồ nhỏ, có thể cho vào túi kín và để ngăn đá nhiều ngày, thường khoảng một tuần trở lên, để diệt ấu trùng và trứng. Sau đó để nguyên túi cho về nhiệt độ phòng rồi mới mở, tránh hơi nước đọng lên đồ.
Vì sao ghế mây bị giòn gãy?
Mây mất nước khi để lâu trong phòng quá khô hoặc dưới nắng gắt, nên co rút và giòn. Tránh nắng chiếu trực tiếp lâu ngày và thỉnh thoảng lau bằng khăn ẩm vắt kiệt vào mùa hanh khô.
Mùa nồm nên giữ đồ mây tre thế nào?
Kê đồ khỏi sàn và tường ẩm, đóng cửa khi nồm nặng, dùng máy hút ẩm nếu có, không lau ướt, và đem ra chỗ thoáng những ngày hửng nắng. Sau mùa nồm nên kiểm tra và phơi khô kỹ từng món.