Mỹ Nghiệp là làng dệt thổ cẩm của người Chăm ở vùng Phước Dân, thuộc tỉnh Ninh Thuận cũ, nay là tỉnh Khánh Hoà, không xa làng gốm Bàu Trúc. Phụ nữ Chăm ở đây dệt vải bằng tay trên hai loại khung: khung lớn để dệt tấm vải khổ rộng và khung nhỏ để dệt những dải hoa hẹp. Hoa văn được tạo bằng kỹ thuật nhặt sợi dọc bằng que, từng hàng một, nên một dải hoa vài gang tay có thể mất nhiều ngày. Bài này đi vào khung dệt và kỹ thuật dệt; ý nghĩa của từng mô típ hoa văn là một chủ đề khác.
Mỹ Nghiệp ở đâu và vì sao đi cùng Bàu Trúc
Vùng Phước Dân là nơi có nhiều làng Chăm sống gần nhau. Bàu Trúc nổi tiếng với gốm nặn tay, Mỹ Nghiệp nổi tiếng với dệt. Hai làng cách nhau quãng ngắn nên người đi xem thường ghép vào một buổi. Cũng là gợi ý hay: trong xã hội Chăm truyền thống, cả gốm và dệt đều chủ yếu là việc của phụ nữ, và cả hai đều làm hoàn toàn bằng tay, không dùng bàn xoay hay máy.
Vùng Ninh Thuận cũ thuộc loại khô hạn và nhiều nắng nhất cả nước. Điều đó có hệ quả trực tiếp cho nghề: sợi phơi nhanh khô, ít mốc; xưa đất ở đây hợp trồng bông, nguồn sợi chính của vải Chăm.
Từ quả bông tới sợi
Vải Chăm truyền thống dệt từ sợi bông. Chuỗi việc chuẩn bị sợi xưa gồm:
- Thu bông, phơi khô.
- Cán bông: cho bông qua hai trục lăn nhỏ ép sát nhau, hạt bị giữ lại, xơ đi qua.
- Bật bông: dùng cung bật cho xơ tơi, xốp, thẳng ra.
- Se sợi: kéo xơ bông qua xa quay hay con quay tay, vừa kéo vừa xoắn thành sợi.
- Hồ và phơi sợi: cho sợi cứng và trơn, chịu được ma sát khi dệt.
Ngày nay phần lớn thợ dệt mua sợi công nghiệp đã nhuộm sẵn, vì tự trồng bông và se sợi tốn thời gian hơn nhiều so với dệt. Một số cơ sở vẫn giữ quy trình bông tự se để trình diễn hay làm hàng đặc biệt. Việc nhuộm sợi bằng cây lá là chủ đề riêng, không bàn ở đây.
Hai khung dệt của người Chăm
Khung lớn: dệt tấm vải
Khung lớn là bộ khung gỗ có trục sợi dọc, go, bàn đạp, lược, người dệt ngồi phía trước, chân đạp đổi go, tay đưa thoi và dập lược. Khung này dệt những tấm vải khổ rộng làm váy, khăn, chăn. Phần nền thường dệt trơn; các đường hoa có thể được dệt xen vào bằng cách nhặt thêm sợi.
Khung nhỏ: dệt dải hoa
Những dải hoa hẹp dùng làm viền áo, dây đai, dải trang trí thường dệt trên khung nhỏ, gọn hơn nhiều. Khổ dải chỉ bằng vài ngón tay tới một gang tay, nhưng mật độ hoa văn dày đặc. Đây là chỗ đôi tay người thợ làm việc nhiều nhất.
Kỹ thuật nhặt sợi: hoa văn được "đếm" ra
Khác với lụa vân đồng bằng dùng bìa đục lỗ, hoa văn thổ cẩm Chăm được tạo bằng tay, từng hàng. Nguyên lý: trước khi đưa một đường sợi ngang tạo hoa, người thợ dùng que nhỏ luồn qua lớp sợi dọc, nâng lên đúng những sợi cần nâng theo mẫu hoa ở hàng ấy, rồi luồn sợi ngang màu qua. Hàng sau, nhặt một tổ hợp sợi khác. Hoa văn hiện ra từ những tổ hợp ấy, giống như vẽ bằng điểm trên một lưới ô vuông.
Điểm đáng nói là người thợ không có bản vẽ trên giấy. Mẫu nằm trong trí nhớ, dưới dạng nhịp đếm sợi: bao nhiêu sợi lên, bao nhiêu sợi xuống, dịch mấy sợi ở hàng sau. Thợ giỏi nhìn vài hàng đã dệt là biết hàng tiếp theo phải nhặt thế nào. Sai một sợi, đường hoa lệch, và lỗi ấy lộ ra khi hoa văn lặp lại.
Để tiết kiệm công, với những mẫu lặp lại nhiều lần, thợ có thể cài sẵn các que hoa vào sợi dọc, mỗi que "ghi nhớ" một hàng. Khi dệt, chỉ việc dựng lần lượt từng que lên để mở đúng miệng vải. Đây là một dạng bộ nhớ cơ học, cùng ý tưởng với bìa đục lỗ nhưng làm bằng tre.
Vì sao thổ cẩm dệt tay lâu
| Việc | Vì sao tốn thời gian |
|---|---|
| Mắc sợi dọc | Đếm đúng số sợi theo mẫu, căng đều |
| Nhặt sợi từng hàng | Mỗi hàng hoa một tổ hợp sợi riêng, làm bằng que |
| Đổi màu sợi hoa | Nhiều màu trên một hàng phải luồn nhiều sợi ngang |
| Dập chặt | Vải dày, dập đều để hoa không méo |
| Kiểm tra mẫu | Một sợi sai làm lệch cả dải |
Vì vậy nói "một ngày dệt được bao nhiêu" là không có câu trả lời chung: một tấm nền trơn đi nhanh, một dải hoa dày đặc có thể chỉ được một đoạn ngắn mỗi ngày.
Phân biệt dệt tay với hàng dệt máy, in hoa
- Lật mặt trái: thổ cẩm dệt hoa bằng sợi ngang phụ thường thấy những đoạn sợi màu chạy ở mặt trái, như âm bản của hoa. Vải in hoa thì mặt trái nhạt màu hoặc trắng.
- Sờ hoa văn: hoa dệt nổi nhẹ dưới tay, có độ dày; hoa in phẳng lì.
- Nhìn mép: vải dệt tay khổ hẹp có mép dệt chắc, sợi ngang quay đầu ở mép; vải cắt từ cây vải máy thường có mép cắt, may viền.
- Nhìn độ đều: dệt tay có những sai lệch rất nhỏ giữa các lần lặp mẫu; dệt máy đều tuyệt đối.
Hàng dệt máy không phải hàng xấu, nhưng nên được gọi đúng tên. Hỏi thẳng người bán "tấm này dệt tay hay dệt máy" là cách lịch sự và hiệu quả.
Đi Mỹ Nghiệp
- Nhiều nhà dệt ngay trước hiên; xin phép trước khi đứng xem hay chụp ảnh, nhất là chụp người.
- Đứng phía bên khung, nhìn tay người dệt nhặt sợi bằng que: đó là phần đáng xem nhất.
- Hỏi xem dải đang dệt dùng làm gì, sợi bông tự se hay sợi mua.
- Vùng này nắng gắt, đi buổi sáng sớm hoặc chiều muộn, mang nước và mũ.
- Ghép với Bàu Trúc trong cùng buổi; nghệ thuật làm gốm của người Chăm đã được UNESCO ghi danh năm 2022 vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp.
- Trẻ em đi cùng có thể được thợ cho thử luồn một sợi; luôn hỏi trước, không tự chạm vào khung đang dệt dở.
Giữ thổ cẩm sau khi mua
Thổ cẩm dệt tay dày, nhiều sợi nổi ở mặt trái, nên dễ hỏng theo những cách mà vải thường không gặp. Vài việc nên làm ngay:
- Giặt riêng mấy lần đầu: sợi màu, nhất là màu đậm, có thể ra màu. Ngâm nước lạnh ngắn, giặt tay, không dùng nước nóng.
- Không vò, không vắt xoắn: sợi hoa nổi ở mặt trái dễ bị móc, kéo tuột. Ép nhẹ cho ráo nước rồi phơi.
- Phơi trái mặt, chỗ râm: nắng gắt làm bạc màu sợi hoa nhanh hơn phần nền.
- Cất bằng cách cuộn thay vì gấp chặt: nếp gấp cố định lâu ngày làm gãy sợi ở đúng đường gấp.
- Tránh móc khoá, đồ trang sức khi đeo túi, khoác khăn thổ cẩm: một sợi hoa bị kéo dài ra rất khó đưa về chỗ cũ.
Một sợi hoa lỡ bị móc ra thì đừng cắt. Dùng kim khâu đầu tù đẩy nhẹ sợi ấy về mặt trái, phần dư sẽ nằm lại phía sau như những đoạn sợi nổi khác.
Câu hỏi thường gặp
Làng dệt Mỹ Nghiệp ở đâu?
Làng dệt thổ cẩm Mỹ Nghiệp ở vùng Phước Dân, thuộc tỉnh Ninh Thuận cũ, nay là tỉnh Khánh Hoà sau sáp nhập năm 2025. Làng gần làng gốm Chăm Bàu Trúc.
Người Chăm dệt thổ cẩm bằng khung gì?
Người Chăm dùng hai loại khung: khung lớn có bàn đạp để dệt tấm vải khổ rộng, và khung nhỏ để dệt những dải hoa hẹp làm viền, dây đai. Cả hai đều vận hành bằng tay chân, không dùng máy.
Hoa văn thổ cẩm Chăm được dệt thế nào?
Người thợ dùng que nhặt đúng những sợi dọc cần nâng ở từng hàng, rồi luồn sợi ngang màu qua. Mẫu hoa nằm trong trí nhớ dưới dạng nhịp đếm sợi, không cần bản vẽ.
Làm sao biết thổ cẩm dệt tay hay dệt máy?
Lật mặt trái xem có sợi màu chạy dài không, sờ xem hoa có nổi nhẹ không, nhìn mép vải và độ đều giữa các lần lặp mẫu. Dệt tay có sai lệch nhỏ, dệt máy đều tuyệt đối; vải in hoa thì mặt trái nhạt.