Bạc 925 là hợp kim chứa 92,5% bạc, phần còn lại chủ yếu là đồng để bạc cứng hơn; "bạc ta" là cách gọi dân gian chỉ bạc hàm lượng cao, mềm, thường dùng làm vòng trơn cho trẻ. Cả hai đều xỉn màu vì bạc phản ứng với hợp chất lưu huỳnh trong không khí, mồ hôi, thức ăn, tạo lớp bạc sunfua màu vàng rồi đen. Bạc đen không phải dấu hiệu "báo độc" hay "báo bệnh"; đó là phản ứng hoá học bình thường.
Các loại bạc hay gặp
| Tên gọi | Hàm lượng bạc (xấp xỉ) | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Bạc 999 (bạc nguyên chất) | 99,9% | Rất mềm, màu trắng hơi ấm, dễ móp, dễ xước |
| "Bạc ta" | Thường cao, nhưng tuỳ nơi | Tên gọi dân gian, không phải tiêu chuẩn; cần hỏi hàm lượng cụ thể |
| Bạc 950 | 95% | Mềm hơn 925, màu trắng hơi sáng hơn |
| Bạc 925 (sterling) | 92,5% | Cứng vừa, bền, phổ biến nhất cho trang sức |
| Bạc 800 | 80% | Cứng hơn, hay gặp ở đồ cũ, đồ dùng |
| Đồ mạ bạc | Rất ít, chỉ ở lớp mặt | Lõi là kim loại khác |
Một số tên thương mại như "bạc Ý", "bạc Thái" chỉ xuất xứ hoặc kiểu dáng, không cho biết hàm lượng. Thứ cần xem là ký hiệu khắc (925, 950, 999) và thông tin trên hoá đơn.
Vì sao bạc phải pha đồng
Bạc nguyên chất mềm gần như vàng ròng. Một chiếc nhẫn bạc 999 mảnh dễ cong, chấu giữ đá dễ bung, dây chuyền dễ đứt. Thêm 7,5% đồng làm hợp kim cứng lên rõ rệt mà màu vẫn trắng sáng của bạc. Đó là lý do 925 trở thành chuẩn phổ biến cho trang sức trên thế giới.
Cái giá của việc pha đồng: bạc 925 xỉn nhanh hơn bạc ròng một chút, vì đồng trong hợp kim cũng phản ứng. Khi thợ nung hay hàn, đồng ở mặt bị ôxy hoá, có thể tạo những vệt xám hồng dưới bề mặt gọi là vết cháy hàn; thợ giỏi biết cách tránh hoặc mài bỏ.
Vòng bạc cho trẻ nhỏ thường làm từ bạc hàm lượng cao, trơn, mềm, ít chi tiết, vừa vì truyền thống, vừa vì hợp kim mềm ít sắc cạnh. Khi mua vòng cho trẻ, nên chọn vòng trơn, không có chi tiết nhỏ dễ rời ra, không có chuông nhỏ mà trẻ có thể cắn đứt và nuốt.
Vì sao bạc xỉn màu
Bạc khá bền với ôxy trong không khí; thứ làm bạc đen là lưu huỳnh. Hợp chất lưu huỳnh, nhất là khí hydro sunfua (mùi trứng thối) có trong không khí với nồng độ rất nhỏ, phản ứng với bạc tạo bạc sunfua. Lớp này mới đầu mỏng, màu vàng nhạt, rồi nâu, rồi đen khi dày lên.
Những nguồn lưu huỳnh quanh ta nhiều hơn người ta tưởng:
- Không khí ô nhiễm, khói xe, khói than.
- Trứng (nhất là lòng đỏ), hành, tỏi, một số loại nước sốt.
- Cao su (dây chun, nệm cao su), len, nỉ, một số loại giấy và bìa.
- Mồ hôi, đặc biệt ở người ra nhiều mồ hôi; một số mỹ phẩm, thuốc bôi.
- Nước suối khoáng có lưu huỳnh.
Độ ẩm cao làm phản ứng nhanh hơn. Mùa nồm ở miền Bắc, mùa mưa ở miền Nam là lúc đồ bạc cất trong tủ dễ xỉn nhất. Hai người đeo cùng loại vòng bạc, một người vòng đen nhanh, một người vòng sáng mãi, thường do khác nhau về mồ hôi, mỹ phẩm và môi trường sống, chứ không phải "cơ địa độc" hay "trong người có bệnh".
Bạc "báo độc", bạc "đánh cảm": phân biệt niềm tin và thực tế
Quan niệm dân gian cho rằng bạc đổi màu khi gặp chất độc có một gốc lịch sử: thạch tín ngày xưa được tinh chế kém, thường lẫn hợp chất lưu huỳnh, nên khi gặp bạc có thể làm bạc đen. Nhưng:
- Rất nhiều chất độc không làm bạc đổi màu chút nào.
- Nhiều thức ăn hoàn toàn bình thường như trứng, tỏi lại làm bạc đen.
Vì vậy dùng đũa bạc, thìa bạc để "thử độc" là không tin cậy. Tương tự, việc dùng bạc để "đánh cảm", "giải gió" là tập quán dân gian; vết đen trên miếng bạc sau khi đánh chủ yếu đến từ phản ứng với lưu huỳnh trong mồ hôi và trứng (nếu bọc trứng), không chứng minh được "độc" nào được rút ra. Người ốm, nhất là trẻ nhỏ, sốt cao, cần được đi khám, không chờ "đánh bạc" xem màu.
Làm sạch bạc xỉn
Nhẹ nhàng trước
- Khăn đánh bạc: khăn có tẩm sẵn chất đánh bóng nhẹ, lau là sáng, phù hợp lớp xỉn mỏng.
- Nước ấm và xà phòng nhẹ: rửa bụi, mồ hôi, lau thật khô.
- Kem đánh bạc chuyên dụng: dùng theo hướng dẫn của nhà sản xuất, rửa sạch kem sau đó.
Mẹo giấy nhôm và muối nở
Một mẹo phổ biến là đặt đồ bạc chạm vào giấy nhôm trong nước nóng có pha muối nở (baking soda). Đây là phản ứng điện hoá: nhôm nhường điện tử, biến bạc sunfua trở lại thành bạc, không mài mòn bề mặt. Cách này hiệu quả với lớp xỉn đều, nhưng sẽ làm mất cả phần đen cố ý trong rãnh hoa văn (đồ bạc chạm, đồ bạc "xi đen") và có thể ảnh hưởng tới đá gắn, keo dán. Không dùng cho đồ cổ, đồ có đá, đồ có giá trị.
Không nên
- Không dùng kem đánh răng có hạt mài, giấy nhám, bùi nhùi: làm xước, mòn bạc.
- Không tự pha axit, hoá chất tẩy kim loại; nhiều chất trong số đó độc hoặc ăn da.
- Không ngâm đồ bạc có ngọc trai, đá xốp, đá dán keo.
Giữ bạc lâu sáng
- Cất kín trong túi nhựa kín hoặc hộp có lót vải chống xỉn; bớt không khí là bớt lưu huỳnh.
- Tách riêng khỏi đồ cao su, len, giấy bìa thường.
- Tháo ra khi tắm biển, bơi bể có clo, tắm suối khoáng, làm việc nhà với hoá chất.
- Đeo thường xuyên: nghe ngược nhưng đúng, đồ bạc đeo hằng ngày được cọ xát nhẹ nên thường sáng hơn đồ cất lâu.
- Lau khô sau khi đeo, nhất là mùa nóng.
Góc nhìn hôm nay: mua bạc thế nào cho yên tâm
- Tìm ký hiệu khắc 925, 950, 999 ở mặt trong hoặc khoá.
- Xin hoá đơn ghi hàm lượng và trọng lượng.
- Hỏi đồ có mạ rhodi không: bạc mạ rhodi sáng trắng và chậm xỉn, nhưng lớp mạ mòn dần theo thời gian.
- Người dị ứng kim loại hỏi rõ thành phần; đồ "bạc" giá rẻ bất thường có thể là hợp kim có niken.
Muốn xem bạc trong lịch sử nghề, có thể tìm hiểu về làng Châu Khê (đúc, thử bạc), phố Hàng Bạc ở Hà Nội và đồ bạc vùng cao của người H'Mông, Dao. Mỗi nơi cho thấy một cách người Việt làm và dùng bạc.
Câu hỏi thường gặp
Bạc 925 là gì?
Bạc 925 là hợp kim chứa 92,5% bạc, phần còn lại chủ yếu là đồng. Đồng làm bạc cứng hơn để làm trang sức bền, giữ được chấu đá và chi tiết mảnh. Đây là chuẩn bạc trang sức phổ biến nhất trên thế giới.
Bạc ta và bạc 925 khác nhau thế nào?
Bạc ta là tên gọi dân gian chỉ bạc hàm lượng cao, mềm, hay dùng làm vòng trơn, không phải một tiêu chuẩn cố định. Bạc 925 có hàm lượng xác định 92,5%, cứng hơn, hợp với trang sức nhiều chi tiết. Khi mua bạc ta nên hỏi rõ hàm lượng cụ thể.
Vì sao bạc bị đen?
Bạc phản ứng với hợp chất lưu huỳnh trong không khí, mồ hôi, trứng, tỏi, cao su, tạo lớp bạc sunfua màu vàng rồi đen. Độ ẩm cao làm phản ứng nhanh hơn. Đây là hiện tượng hoá học bình thường, không phải dấu hiệu bệnh.
Bạc có thử được độc không?
Không đáng tin. Thạch tín ngày xưa lẫn tạp chất lưu huỳnh nên có thể làm bạc đen, từ đó sinh ra quan niệm này. Nhưng nhiều chất độc không làm bạc đổi màu, trong khi trứng, tỏi bình thường lại làm bạc đen.
Làm sáng bạc bị xỉn tại nhà thế nào?
Dùng khăn đánh bạc cho lớp xỉn mỏng, hoặc kem đánh bạc chuyên dụng theo hướng dẫn. Mẹo giấy nhôm với nước nóng pha muối nở làm sáng đều nhưng sẽ mất phần đen cố ý ở hoa văn. Không dùng giấy nhám, kem có hạt mài hay hoá chất tự pha.