Không nên tự nấu chảy kim loại ở nhà vì ba mối nguy lớn mà người không có kinh nghiệm khó kiểm soát: kim loại lỏng gặp nước hay ẩm gây bắn tóe dữ dội, khói kim loại và khói lớp phủ phế liệu gây ngộ độc, và nhiệt rất cao làm bỏng sâu hoặc gây cháy. Làng đúc kiểm soát được những nguy cơ này nhờ khuôn sấy khô, nền cát, đồ bảo hộ và nhiều năm kinh nghiệm. Muốn hiểu nghề đúc, hãy đến xem ở làng nghề hoặc học ở cơ sở được phép, có người hướng dẫn.
Video trên mạng trông dễ, vì sao vẫn nguy hiểm
Các đoạn video nấu chảy lon nhôm, phế liệu đồng ở sân nhà thường ngắn, đẹp, kết thúc bằng một thỏi kim loại sáng bóng. Người xem không thấy những lần hỏng: nồi nứt, kim loại bắn, khói mù mịt, vết bỏng. Video cũng không cho biết người làm đã học bao lâu, đeo gì, làm ở đâu. Một việc trông đơn giản trong ba phút có thể gây thương tích vĩnh viễn trong một giây.
Mối nguy thứ nhất: nước gặp kim loại lỏng
Đây là tai nạn nặng nhất của nghề đúc. Nước khi hoá hơi tăng thể tích lên khoảng một nghìn bảy trăm lần. Một giọt nước kẹt dưới lớp kim loại nóng chảy biến thành hơi gần như tức thì, đẩy kim loại bắn lên như một vụ nổ nhỏ.
Ẩm nằm ở những chỗ người mới không ngờ tới:
- Khuôn chưa khô hẳn: khuôn đất, khuôn cát, khuôn thạch cao bên ngoài khô nhưng bên trong còn ẩm.
- Dụng cụ nguội: muôi, que khuấy để qua đêm đọng hơi ẩm; nhúng vào nồi là bắn.
- Phế liệu có nước bên trong: lon còn đọng nước, ống kín, vật rỗng.
- Nền xi măng, gạch: chứa ẩm trong lỗ rỗ; kim loại lỏng rơi xuống có thể làm nền bong vỡ, bắn mảnh.
- Trời nồm, mưa: hơi ẩm bám lên mọi bề mặt.
Làng đúc xử lý điều này bằng cả một quy trình: khuôn được phơi, sấy, nung nóng trước khi rót; dụng cụ được hơ nóng; nền khu rót là cát khô; ai cũng biết không mang nước lại gần nồi. Nhiều điều kiêng kỵ của làng đúc, như kiêng đổ nước gần lò, thực chất là quy tắc an toàn này.
Mối nguy thứ hai: khói độc
| Nguồn khói | Có ở đâu | Tác hại |
|---|---|---|
| Kẽm | Đồng thau (đồng pha kẽm), đồ mạ kẽm | Hít khói ôxít kẽm gây "sốt khói kim loại": sốt, rét run, đau cơ, giống cúm |
| Chì | Thiếc hàn cũ, phế liệu không rõ nguồn, một số hợp kim | Ngộ độc chì tích tụ, ảnh hưởng thần kinh, đặc biệt nguy hiểm với trẻ em và phụ nữ mang thai |
| Cadmi | Đồ mạ, một số hợp kim hàn | Rất độc khi hít khói, tổn thương phổi, thận |
| Sơn, nhựa phủ | Lon nhôm (lớp sơn ngoài, lớp lót trong), dây điện, đồ sơn | Khói hữu cơ độc, mùi khét, kích ứng hô hấp |
| Nhiên liệu | Lò than, lò ga trong chỗ kín | Khí CO không màu không mùi, gây ngộ độc, có thể tử vong |
Phế liệu là thứ khó lường nhất: người thường không biết một cục đồng nát có pha gì, có lớp mạ gì. Cơ sở đúc chuyên nghiệp mua nguyên liệu có nguồn, có thành phần, và làm ở nơi thông gió tốt.
Mối nguy thứ ba: nhiệt độ và đồ nghề tự chế
Đồng nguyên chất nóng chảy ở khoảng 1.085°C; nhôm khoảng 660°C. Ở nhiệt độ này:
- Nồi nấu tự chế từ ống thép, lon sắt có thể bị ăn mòn, thủng, đổ kim loại ra ngoài.
- Kẹp gắp không chắc tay làm rơi nồi.
- Lò tự xây bằng gạch thường, xi măng có thể nứt vỡ khi nóng.
- Nhiệt bức xạ đủ làm cháy quần áo, tóc ở khoảng cách gần.
- Tia lửa, giọt kim loại bắn có thể làm cháy đồ dễ cháy quanh sân, mái tôn, dây phơi.
Bỏng do kim loại lỏng là loại bỏng sâu, vì kim loại bám vào da và giữ nhiệt. Dù sơ cứu đúng bằng nước mát, gần như luôn phải đến bệnh viện.
Còn chuyện hàng xóm và pháp lý
Nấu kim loại trong khu dân cư ảnh hưởng tới người khác: khói, mùi, nguy cơ cháy lan. Quy định về phòng cháy chữa cháy và bảo vệ môi trường đặt ra yêu cầu riêng cho hoạt động có lò, có khí thải. Tự làm ở nhà vừa không an toàn, vừa có thể vi phạm quy định nơi cư trú.
Làng đúc làm khác người tự làm ở chỗ nào
- Nguyên liệu có nguồn: biết thành phần, tỷ lệ pha.
- Khuôn được chuẩn bị nhiều ngày: phơi, sấy, nung trước.
- Không gian riêng: nền cát khô, mái cao, thoáng gió, xa nhà ở.
- Người rót có kinh nghiệm, có người phụ, có hiệu lệnh rõ ràng.
- Đồ bảo hộ: giày da cao cổ, quần áo dày, tạp dề, kính, găng chịu nhiệt.
- Người ngoài đứng xa: kể cả khách tham quan, kể cả người nhà.
Ngay cả với ngần ấy chuẩn bị, nghề đúc vẫn là một nghề nặng nhọc và có rủi ro. Đó là lý do làng nghề kính trọng thợ cả đứng nồi.
Muốn hiểu nghề đúc thì làm gì
- Đến xem ở làng đúc: Ngũ Xã (Hà Nội) với không gian phường đúc cổ, Tống Xá – Ý Yên (Ninh Bình) với các xưởng đúc tượng, chuông, Phước Kiều (TP Đà Nẵng) với nghề đúc và chỉnh âm cồng chiêng. Hỏi trước ngày rót, đứng ở chỗ thợ chỉ định.
- Học ở cơ sở được phép: một số trường mỹ thuật, xưởng điêu khắc có lớp đúc với đầy đủ thiết bị an toàn và người hướng dẫn.
- Tập phần khuôn bằng vật liệu an toàn: tạo mẫu bằng đất nặn, làm khuôn và đổ thạch cao ở nhiệt độ thường để hiểu nguyên lý khuôn hai mảnh, đường ráp, lỗ rót.
- Làm việc với kim loại nguội: uốn dây đồng, gò nhẹ tấm đồng mỏng bằng búa gỗ, để cảm nhận kim loại dẻo và cứng dần khi bị đập.
- Đọc và xem bảo tàng: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia có nhiều hiện vật đồng đúc, nhìn kỹ dấu vết khuôn trên đó.
Nếu có người đã làm và bị thương
Bỏng do kim loại nóng: xả nước mát sạch 15–20 phút, không cố gỡ kim loại dính trên da, không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ; gọi 115. Kim loại bắn vào mắt: không dụi, che nhẹ, đi cấp cứu. Sau khi hít khói mà sốt, rét run, khó thở, đau đầu, chóng mặt: ra chỗ thoáng và đi khám, nói rõ đã nấu kim loại gì.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao nấu chảy kim loại ở nhà nguy hiểm?
Vì kim loại lỏng gặp nước hoặc ẩm có thể bắn tóe dữ dội, khói kim loại và lớp phủ phế liệu gây ngộ độc, và nhiệt rất cao dễ gây bỏng sâu, cháy. Người không có kinh nghiệm và thiết bị khó kiểm soát cả ba nguy cơ này.
Vì sao kim loại nóng chảy gặp nước lại nổ?
Nước hoá hơi tăng thể tích lên khoảng một nghìn bảy trăm lần gần như tức thì. Giọt nước kẹt dưới kim loại lỏng biến thành hơi và đẩy kim loại bắn lên. Khuôn ẩm, dụng cụ nguội, nền xi măng đều có thể chứa đủ nước để gây tai nạn.
Nấu lon nhôm có độc không?
Lon nhôm có lớp sơn bên ngoài và lớp lót bên trong; khi nấu, các lớp này cháy sinh khói độc. Ngoài ra vẫn có nguy cơ bắn tóe do ẩm và bỏng. Không nên tự nấu lon nhôm ở nhà.
Sốt khói kim loại là gì?
Là tình trạng sốt, rét run, đau cơ giống cúm sau khi hít khói ôxít kim loại, hay gặp nhất với kẽm trong đồng thau và đồ mạ kẽm. Gặp các dấu hiệu này sau khi nấu, hàn kim loại thì đi khám và nói rõ đã tiếp xúc gì.
Muốn học đúc đồng thì học ở đâu?
Nên đến xem ở các làng đúc như Ngũ Xã, Tống Xá, Phước Kiều và học ở cơ sở được phép, có thiết bị an toàn và người hướng dẫn. Có thể tập phần làm khuôn bằng thạch cao ở nhà để hiểu nguyên lý.