Một buổi lớp làm gốm trải nghiệm thường kéo dài khoảng hai đến ba giờ: nghe giới thiệu về đất và an toàn, nhồi đất, tập định tâm và kéo thành trên bàn xoay hoặc nặn tay, rồi trang trí. Sản phẩm thường chưa mang về ngay vì còn phải phơi khô, nung, tráng men và nung lần nữa, mất từ vài ngày tới vài tuần tuỳ cơ sở. Biết trước trình tự giúp người học hỏi đúng câu, giữ an toàn và không thất vọng khi chiếc bát đầu tiên bị méo.
Trước buổi học: hỏi gì khi đăng ký
- Học bàn xoay hay nặn tay? Bàn xoay hấp dẫn nhưng khó; nặn tay (vê dải, nặn khối, ép tấm) dễ ra sản phẩm hơn ở buổi đầu.
- Một người dạy bao nhiêu học viên? Lớp đông, mỗi người được chỉ ít; lớp nhỏ học được nhiều hơn.
- Sản phẩm có được nung không, nung mấy lần, bao lâu nhận? Có nơi chỉ phơi khô cho mang về, có nơi nung và tráng men.
- Men dùng có an toàn để đựng thức ăn không? Nếu định dùng bát làm ra để ăn uống, hỏi rõ.
- Trẻ em từ mấy tuổi được tham gia? Với trẻ từ 8 tuổi, nên có người lớn ngồi cùng.
- Chi phí gồm những gì? Tuỳ cơ sở, hỏi trước để biết đã gồm nung, men, gửi hàng hay chưa.
Mặc quần áo dễ giặt, cắt ngắn móng tay nếu được, tháo nhẫn, vòng tay, đồng hồ. Buộc gọn tóc dài và để điện thoại xa bàn đất.
Nhận ra một xưởng dạy cẩn thận
Không cần biết nhiều về gốm vẫn có thể đánh giá một xưởng qua vài dấu hiệu nhìn thấy ngay:
- Sàn và bàn được lau ướt, không có lớp bụi trắng mịn phủ khắp nơi.
- Khu lò tách riêng, có cửa hoặc vạch ngăn, có lối thoát khí.
- Bàn xoay có bàn đạp hoặc công tắc dễ với, người hướng dẫn chỉ cách dừng bàn ngay từ đầu.
- Men được cất trong hộp có nắp, ghi tên, không để học viên tự trộn bột men khô.
- Người dạy sửa bằng lời trước, cầm tay sau, và giải thích vì sao.
Những chi tiết này cho thấy xưởng nghĩ tới sức khoẻ của cả thợ lẫn khách, không chỉ tới bức ảnh đẹp cuối buổi.
Phần mở đầu: đất và an toàn
Lớp tốt sẽ dành vài phút nói về đất: loại đất đang dùng, độ ẩm, vì sao không được để đất khô vụn rơi đầy sàn. Người hướng dẫn cũng nên nhắc:
- Bụi đất sét khô có silic tinh thể, nên xưởng được lau ướt, không quét khô.
- Bàn xoay đang quay có thể cuốn tóc, dây áo, dây đeo thẻ.
- Khu lò và khu men là khu riêng, học viên không tự vào.
- Không ăn uống ở bàn đất; rửa tay trước khi ăn.
Nếu lớp không nói gì về an toàn, đó là dấu hiệu để tự để ý hơn.
Nhồi đất: bước tưởng thừa mà quan trọng nhất
Trước khi lên bàn xoay, khối đất được nhồi, như nhồi bột. Người mới hay sốt ruột bỏ qua, nhưng thợ không bao giờ bỏ, vì nhồi đất làm hai việc:
- Đẩy bọt khí ra ngoài. Bọt khí kẹt trong thành gốm có thể làm phồng, nứt, thậm chí vỡ món đồ khi nung, vì khí và hơi ẩm bên trong giãn nở theo nhiệt.
- Làm đều độ ẩm. Chỗ khô chỗ ướt làm đất co không đều khi phơi, sinh nứt.
Đây là một ví dụ của "khoa học vật liệu giải bằng tay": thợ không đo độ ẩm, chỉ ấn ngón tay vào khối đất và cảm nhận.
Trên bàn xoay: ba động tác cốt lõi
Định tâm
Đặt khối đất vào giữa bàn, làm ướt tay, dùng lực đều của cả hai bàn tay ép khối đất cho tới khi nó quay tròn đều, không lắc. Người mới thường mất phần lớn thời gian ở bước này. Mẹo: tỳ khuỷu tay vào đùi hoặc thành bàn để lực tay vững, không dùng sức cổ tay.
Mở lòng
Ấn ngón cái vào giữa khối đất đang quay, tạo một lỗ sâu, chừa lại phần đáy. Đáy quá mỏng dễ thủng khi sửa; quá dày thì nặng và dễ nứt khi nung. Người hướng dẫn thường dùng que đo hoặc ước bằng ngón tay.
Kéo thành
Một tay trong, một tay ngoài, kẹp thành đất và kéo lên từ từ. Mỗi lần kéo, thành mỏng hơn và cao hơn. Kéo quá nhanh hoặc thành quá ướt thì đổ sập; đó là chuyện bình thường của buổi đầu.
Nặn tay: lựa chọn dễ thở hơn
Nhiều lớp cho người mới làm bằng tay thay vì bàn xoay. Ba cách phổ biến:
| Cách | Làm thế nào | Hợp làm gì |
|---|---|---|
| Nặn khối (bóp) | Ấn ngón cái vào khối đất tròn rồi bóp mỏng dần | Chén nhỏ, bát ăn chấm |
| Vê dải | Lăn đất thành dải dài, cuộn chồng lên nhau, miết liền | Lọ, bình dáng tự do |
| Ép tấm | Cán đất thành tấm đều, cắt và ghép | Đĩa vuông, hộp, khay |
Kỹ thuật vê dải cũng gần với cách người Chăm ở Bàu Trúc làm gốm không dùng bàn xoay: người thợ đi vòng quanh bàn kê để tạo hình. Thấy kỹ thuật đơn giản mà sản phẩm đều đặn, người học sẽ hiểu tay nghề nằm ở đâu.
Sau khi rời bàn: hành trình của chiếc bát
- Để se. Đất se lại tới độ "da", khi đó thợ hoặc người học có thể sửa chân, gọt đáy.
- Trang trí. Khắc vạch, ấn hoa văn, vẽ màu men tuỳ lớp.
- Phơi khô hoàn toàn. Phơi chậm, tránh nắng gắt và gió lùa để không nứt.
- Nung sơ (nung mộc). Biến đất thành vật cứng, xốp, hút được men.
- Tráng men và nung men. Men chảy thành lớp thuỷ tinh mỏng trên bề mặt.
Vì vậy, nhiều cơ sở hẹn vài tuần mới gửi sản phẩm. Món đồ có thể co nhỏ đi so với lúc nặn, vì đất mất nước và co khi nung; đây không phải lỗi của lớp.
Những lỗi người mới hay gặp và vì sao
- Bát lệch tâm, thành dày mỏng không đều: định tâm chưa xong đã mở lòng.
- Thành đổ sập: dùng quá nhiều nước, đất nhão; hoặc kéo quá nhanh.
- Đáy nứt hình chữ S sau khi phơi: đáy chưa được nén, đất co không đều.
- Quai bị rơi: gắn quai khi độ ẩm của quai và thân chênh nhau.
Hỏi người hướng dẫn "lỗi này do đâu" là cách học nhanh nhất. Một người thợ giỏi sẽ nói rất cụ thể.
Góc nhìn hôm nay: buổi học mở ra gì
Một buổi học trải nghiệm không biến ai thành thợ gốm, nhưng thay đổi cách nhìn một chiếc bát. Sau buổi đầu, đến Bát Tràng (Hà Nội), Phù Lãng (Bắc Ninh) hay Thanh Hà (TP Đà Nẵng), người học sẽ để ý độ đều của thành, chân bát được tiện gọn hay không, men phủ có đều không.
Sau buổi học, giặt tạp dề và quần áo dính đất riêng, giặt ướt; không giũ bụi đất khô trong phòng kín. Đó là thói quen nhỏ giữ phổi khoẻ cho người làm gốm lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Một buổi học làm gốm trải nghiệm kéo dài bao lâu?
Thường khoảng hai đến ba giờ, gồm giới thiệu, nhồi đất, tạo hình trên bàn xoay hoặc nặn tay và trang trí. Thời lượng cụ thể tuỳ cơ sở, nên hỏi khi đăng ký.
Vì sao làm gốm xong không được mang về ngay?
Vì sản phẩm còn phải để se, phơi khô, nung sơ, tráng men và nung men. Toàn bộ quá trình mất từ vài ngày tới vài tuần. Một số lớp cho mang về sản phẩm chưa nung, nhưng loại này rất giòn và không dùng đựng nước được.
Học bàn xoay hay nặn tay trước?
Người mới thường dễ ra sản phẩm hơn với nặn tay như bóp khối, vê dải, ép tấm. Bàn xoay hấp dẫn nhưng cần nhiều buổi để định tâm được đất. Có thể thử cả hai rồi chọn.
Vì sao phải nhồi đất trước khi làm gốm?
Nhồi đất đẩy bọt khí ra ngoài và làm đều độ ẩm. Bọt khí kẹt lại có thể gây phồng, nứt khi nung; độ ẩm không đều làm đất co lệch khi phơi.
Bát làm ở lớp trải nghiệm có dùng ăn uống được không?
Tuỳ loại men và cách nung của cơ sở. Hỏi rõ men có an toàn để đựng thức ăn không. Nếu không chắc, dùng sản phẩm làm đồ trang trí hoặc đựng đồ khô.