Bụi đất sét và bụi men khô chứa silic tinh thể; hít các hạt bụi rất mịn này trong thời gian dài có thể gây bệnh bụi phổi silic, một dạng xơ hoá phổi không hồi phục. Cách phòng cốt lõi rất đơn giản: giữ mọi thứ ẩm, lau ướt thay vì quét khô, không thổi bụi, đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn N95 hoặc P2 khi làm việc sinh bụi. Người làm gốm lâu năm có ho kéo dài, khó thở nên đi khám chuyên khoa và nói rõ nghề của mình.
Silic tinh thể ở đâu trong xưởng gốm
Silic điôxít (SiO₂) có mặt khắp nơi trong vật liệu gốm. Dạng tinh thể phổ biến nhất là thạch anh, có trong:
- Đất sét: hầu hết đất sét tự nhiên đều lẫn hạt thạch anh mịn.
- Cát, đá nghiền pha vào đất để giảm co, tăng chịu nhiệt.
- Men gốm: silic là thành phần tạo thuỷ tinh chính của men; bột men khô là nguồn bụi đáng kể.
- Bụi lò, mảnh bao nung, gạch chịu lửa khi vỡ vụn.
Khi đất còn ướt, silic nằm yên trong khối đất, không bay lên. Vấn đề bắt đầu khi đất khô: vụn đất rơi trên sàn bị dẫm nát, mặt bàn khô bám lớp bụi trắng, quần áo dính đất khô được giũ. Các hạt bụi nhỏ nhất, mắt thường không thấy, lơ lửng trong không khí hàng giờ.
Bụi đi vào phổi như thế nào
Mũi và họng giữ lại được bụi to. Bụi rất mịn, cỡ vài micromet trở xuống, đi sâu xuống tận các phế nang, nơi trao đổi khí. Tại đó, hạt silic tinh thể gây phản ứng viêm kéo dài, dần dần tạo mô xơ. Phổi xơ cứng, kém đàn hồi, trao đổi khí kém.
Đặc điểm khiến bệnh nguy hiểm:
- Tiến triển chậm: thường sau nhiều năm phơi nhiễm mới có triệu chứng, nên người trẻ dễ chủ quan.
- Không hồi phục: tổn thương xơ hoá không mất đi khi ngừng làm.
- Kéo theo bệnh khác: người bị bụi phổi silic có nguy cơ mắc lao phổi cao hơn. Tổ chức Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp bụi silic tinh thể hô hấp vào nhóm chất gây ung thư ở người.
Ở Việt Nam, bệnh bụi phổi silic nghề nghiệp nằm trong danh mục bệnh nghề nghiệp được bảo hiểm xã hội. Người làm nghề có hợp đồng lao động trong môi trường bụi nên được khám sức khoẻ định kỳ theo quy định.
Những thói quen sinh bụi nhiều nhất
| Thói quen | Vì sao sinh bụi | Thay bằng |
|---|---|---|
| Quét sàn bằng chổi khô | Chổi hất bụi mịn lên không khí | Lau sàn bằng giẻ ướt, cây lau ướt |
| Thổi bụi bằng miệng hoặc khí nén | Đưa bụi thẳng vào vùng thở | Lau bằng khăn ẩm, bọt biển |
| Chà nhám đồ mộc khô | Tạo bụi rất mịn ngay trước mặt | Sửa đồ khi đất còn se, dùng bọt biển ẩm |
| Trộn bột men khô ở chỗ kín | Bột men bay khi đổ, khi khuấy | Đổ nhẹ, cho nước trước, đeo khẩu trang lọc bụi, làm nơi thoáng |
| Giũ tạp dề, quần áo dính đất | Bụi khô bung ra quanh người | Cởi ra nhẹ nhàng, giặt ướt riêng |
| Hút bụi bằng máy hút bụi gia đình | Bụi mịn đi xuyên qua túi lọc thường, thổi ra lại | Lau ướt; nếu hút, dùng máy có bộ lọc HEPA |
Giữ xưởng sạch: quy trình cuối mỗi buổi
- Gom vụn đất ướt trên bàn bằng miếng gạt nhựa, cho vào thùng tái chế.
- Lau bàn bằng bọt biển ẩm, vắt bọt biển vào xô riêng.
- Lau sàn ướt khu làm việc, chú ý góc chân bàn xoay.
- Không đổ nước rửa có đất xuống bồn rửa: để lắng trong xô, gạn nước trong, phần cặn để khô thành đất tái dùng hoặc bỏ đúng nơi.
- Cởi tạp dề, cất ở xưởng; không mang quần áo làm việc vào phòng ngủ.
- Rửa tay, rửa mặt trước khi ăn uống.
Thiết kế xưởng cũng giúp: sàn nhẵn, dễ lau; hạn chế thảm, rèm vải hút bụi; kệ có cửa để đồ mộc không đọng bụi.
Quần áo làm việc: nguồn bụi bị quên
Bụi đất bám vào vải rất lâu. Một chiếc tạp dề vải dày mặc cả tháng không giặt là "kho bụi" di động, mỗi lần cúi người lại bung ra một ít. Vài thói quen nhỏ giải quyết được:
- Chọn tạp dề vải chống thấm hoặc vải tráng nhựa, lau ướt được sau mỗi buổi.
- Giặt quần áo làm việc riêng, giặt ngay, không để đống đồ khô bụi trong nhà.
- Đi dép riêng trong xưởng, để lại ở cửa khi ra.
- Không lau tay dính đất vào quần; để khăn ẩm ngay cạnh bàn.
Khẩu trang: loại nào mới có tác dụng
Khẩu trang y tế mỏng hay khẩu trang vải không lọc được bụi silic mịn. Cần loại lọc bụi hạt đạt chuẩn, như N95 theo chuẩn Mỹ hoặc FFP2/P2 theo chuẩn châu Âu, châu Úc. Đeo đúng mới có tác dụng:
- Ôm kín mặt, kẹp mũi ép sát sống mũi; râu dày làm hở mép.
- Kiểm tra kín: hít mạnh, khẩu trang phải hơi lõm vào; thở ra không thấy gió lọt ở mép.
- Thay khi khó thở hơn bình thường, khi bẩn, ẩm hoặc méo.
Khẩu trang là lớp bảo vệ cuối cùng. Giữ ẩm và lau ướt giảm bụi tận gốc, quan trọng hơn mọi khẩu trang.
Người tập ở nhà và trẻ em
Người tập vài giờ mỗi tuần ở nhà có mức phơi nhiễm thấp hơn thợ chuyên nghiệp nhiều, nhưng bụi tích tụ trong nhà thì cả gia đình cùng hít. Vì vậy:
- Làm đất ở một góc riêng, dễ lau, xa giường ngủ và bếp.
- Không để đồ mộc khô, vụn đất khô ở chỗ trẻ nhỏ bò, chơi.
- Trẻ từ 8 tuổi tập nặn đất ướt với người lớn; không cho trẻ trộn bột men, chà nhám đồ khô.
Khi nào nên đi khám
Người làm gốm, làm đá, làm việc với cát nhiều năm có các dấu hiệu sau nên đi khám chuyên khoa hô hấp hoặc bệnh nghề nghiệp:
- Ho khan hoặc ho có đờm kéo dài nhiều tuần.
- Khó thở khi leo cầu thang, khi làm việc nặng, tăng dần theo thời gian.
- Mệt mỏi, sụt cân không rõ lý do.
Khi khám, nói rõ nghề, số năm làm, loại việc (trộn men, sửa mộc, làm lò). Thông tin này giúp bác sĩ chỉ định đúng xét nghiệm. Không tự dùng thuốc ho, thuốc "bổ phổi" kéo dài thay cho đi khám. Khó thở dữ dội, tím tái thì gọi 115.
Góc nhìn hôm nay: làng gốm và chuyện bụi
Ở các làng gốm như Bát Tràng (Hà Nội) hay Phù Lãng (Bắc Ninh), chuyện bụi gắn với cả khâu khai thác, nghiền đất, trộn men, phun men và vệ sinh lò. Nhiều cơ sở đã chuyển sang nghiền ướt, phun men trong buồng có hút, lau ướt sàn xưởng. Khi đến xưởng tham quan, nhìn một lớp bụi trắng trên kệ, trên bậu cửa là biết ngay nơi đó giữ vệ sinh tới đâu.
Với người tập, nguyên tắc dễ nhớ nhất: đất ướt là đất an toàn. Giữ ẩm khi làm, lau ướt khi dọn, và không bao giờ quét khô.
Câu hỏi thường gặp
Bệnh bụi phổi silic là gì?
Bệnh bụi phổi silic là tình trạng xơ hoá phổi do hít bụi silic tinh thể trong thời gian dài. Bệnh tiến triển chậm, không hồi phục và làm tăng nguy cơ mắc lao phổi. Đây là bệnh nghề nghiệp hay gặp ở người làm gốm, đá, cát.
Làm gốm có hại cho phổi không?
Đất ướt gần như không sinh bụi. Rủi ro đến từ bụi đất khô, bụi men, bụi lò hít lâu năm. Lau ướt, không quét khô, đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn khi làm việc sinh bụi là cách phòng hiệu quả.
Khẩu trang nào chống được bụi đất sét?
Cần khẩu trang lọc bụi hạt đạt chuẩn như N95 hoặc FFP2/P2, đeo kín mặt. Khẩu trang y tế mỏng và khẩu trang vải không lọc được bụi silic mịn.
Vì sao không nên quét khô xưởng gốm?
Chổi khô hất bụi đất mịn lên không khí, bụi lơ lửng hàng giờ và đi vào phổi. Lau ướt giữ bụi trong nước, không cho bay lên. Đây là thói quen quan trọng nhất của một xưởng gốm sạch.
Người làm gốm nên đi khám khi nào?
Khi có ho kéo dài nhiều tuần, khó thở tăng dần khi gắng sức hoặc sụt cân không rõ lý do. Đi khám chuyên khoa hô hấp hoặc bệnh nghề nghiệp và nói rõ nghề của mình.