Để tập ở nhà, đất tự khô là lựa chọn đơn giản nhất: nặn xong để khô trong không khí, không cần lò, nhưng sản phẩm giòn và không chịu nước. Đất polymer bền và màu đẹp, phải nướng trong lò gia dụng ở nhiệt độ thấp theo hướng dẫn của nhà sản xuất và cần thông gió. Đất sét nung là "đất thật" của nghề gốm, cho ra đồ cứng, dùng được lâu, nhưng phải có lò nung nhiệt độ cao, nên phù hợp khi học ở xưởng.
Ba loại đất, ba bản chất vật liệu
Ba loại đất trông giống nhau khi còn mềm, nhưng khác hẳn nhau ở cách "đông cứng". Hiểu điều này giúp chọn đúng loại cho đúng việc.
| Đất tự khô | Đất polymer | Đất sét nung | |
|---|---|---|---|
| Thành phần chính | Đất sét hoặc bột giấy, bột nhẹ, cộng chất kết dính | Hạt nhựa PVC trộn chất hoá dẻo, bột màu | Khoáng sét tự nhiên, có thể pha cát, đá |
| Cách cứng lại | Bay hơi nước, chất kết dính giữ hình | Nhiệt làm hạt nhựa và chất hoá dẻo liên kết | Nhiệt cao làm khoáng sét biến đổi vĩnh viễn |
| Cần gì để hoàn thiện | Thời gian, chỗ thoáng | Lò nướng gia dụng, nhiệt độ thấp theo hướng dẫn hãng | Lò nung chuyên dụng, nhiệt độ cao |
| Độ bền | Giòn, sợ nước, sợ ẩm | Dẻo dai, chịu va nhẹ, chịu nước | Cứng, chịu nước, bền lâu; vỡ khi rơi |
| Đựng thức ăn | Không | Không | Chỉ khi men và cách nung bảo đảm an toàn thực phẩm |
| Nguy cơ chính | Ít; rửa tay sau khi nặn | Khói khi nướng quá nhiệt | Bụi silic khi khô; nhiệt của lò |
Đất tự khô: bắt đầu nhanh, hiểu giới hạn
Đất tự khô bán trong các cửa hàng mỹ thuật có nhiều loại: loại gốc đất sét (nặng, màu xám hoặc trắng), loại gốc giấy (nhẹ hơn), và loại "đất siêu nhẹ" rất xốp, hay dùng cho trẻ nhỏ. Điểm chung: để trong không khí, nước bay hơi, chất kết dính giữ hình.
Ưu điểm
- Không cần lò, không cần nhiệt. Có thể tập ngay trên bàn ăn trải giấy.
- Ít bụi hơn đất sét thật nếu giữ ẩm khi làm.
- Hợp để tập tạo hình: tỷ lệ, cân đối, cách nối các phần.
Giới hạn
- Khô mất từ một tới vài ngày tuỳ độ dày; phần dày khô chậm, dễ nứt bề mặt.
- Gặp nước lại mềm; không làm cốc, bát, lọ cắm hoa.
- Giòn khi rơi; muốn bền hơn có thể phủ lớp véc ni phù hợp, nhưng vẫn không thành đồ dùng nước.
Mẹo: nặn lõi bằng giấy vo hoặc giấy bạc với các khối dày, phủ đất mỏng bên ngoài, để khô đều và nhẹ hơn.
Đất polymer: bền đẹp, cần cẩn thận khi nướng
Đất polymer là nhựa PVC dạng hạt mịn trộn chất hoá dẻo. Khi nướng ở nhiệt độ thấp, thường trong khoảng 110–130°C tuỳ hãng, các hạt nhựa hút chất hoá dẻo và liên kết lại, thành vật dẻo dai. Màu giữ nguyên sau khi nướng nên được ưa làm đồ trang trí nhỏ, mặt dây, hạt chuỗi.
Nướng đúng cách
- Đọc hướng dẫn trên bao bì: nhiệt độ và thời gian khác nhau giữa các hãng.
- Dùng nhiệt kế lò: lò nướng gia dụng thường lệch so với núm vặn. Quá nhiệt làm đất cháy xém, sinh khói khó chịu có thể gây kích ứng mắt, mũi, họng.
- Thông gió: mở cửa sổ, bật quạt hút khi nướng.
- Tách khỏi đồ ăn: dùng khay riêng, lót giấy nướng, đậy bằng hộp nhôm hoặc khay úp. Tốt nhất có một lò nhỏ riêng cho thủ công.
- Không để lò không người trông.
Nếu đất cháy và bốc khói: tắt lò, mở cửa thông gió, ra khỏi phòng tới khi hết khói. Không mở cửa lò hít trực tiếp.
Thói quen khi nặn
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi nặn, trước khi ăn.
- Dụng cụ dùng cho đất polymer (dao, lăn, khuôn) không dùng lại cho đồ ăn.
- Trẻ em nặn có người lớn bên cạnh; không để trẻ nhỏ cho đất vào miệng.
Đất sét nung: con đường của nghề gốm
Đất sét thật khi nung ở nhiệt độ đủ cao sẽ biến đổi vĩnh viễn: nước liên kết trong khoáng sét thoát ra, các hạt kết dính với nhau. Đất nung thường được nung dưới khoảng 1.000°C, sành khoảng 1.100–1.250°C, sứ còn cao hơn. Không lò gia dụng nào làm được việc này.
Vì vậy, với đất sét thật, người mới có hai lựa chọn hợp lý:
- Học và làm ở xưởng có lò: tạo hình, để xưởng nung giúp.
- Tạo hình ở nhà, gửi nung: một số xưởng nhận nung hộ. Hỏi trước loại đất họ chấp nhận, vì đất khác nhiệt độ nung khác, nung chung có thể hỏng cả mẻ.
Khi làm đất sét ở nhà, chú ý bụi: đất khô và vụn đất rơi vãi chứa silic tinh thể. Lau ướt bàn và sàn, không quét khô, không dùng máy thổi. Đặt chậu nước rửa tay riêng, đổ nước lắng đất ra chỗ đất trống, không đổ thẳng vào bồn rửa vì đất lắng gây tắc ống.
Không tự đốt đất sét bằng bếp than, hố lửa trong khu dân cư: nhiệt không đủ đều, dễ vỡ bắn mảnh, lại sinh khói và khí CO.
Chọn loại nào cho mục đích nào
- Muốn tập tạo hình, làm mô hình, tượng nhỏ trang trí: đất tự khô.
- Muốn làm đồ trang sức, đồ trang trí nhỏ bền màu: đất polymer.
- Muốn làm bát, cốc, lọ dùng hằng ngày, hiểu nghề gốm: đất sét nung, học ở xưởng.
- Cho trẻ 8–10 tuổi ở nhà: đất tự khô hoặc đất siêu nhẹ; đất sét thật ở lớp có người hướng dẫn.
Nhiều người đi theo thứ tự: đất tự khô để làm quen tay, đất sét ở lớp để hiểu nghề. Đến làng gốm như Bát Tràng hay Thanh Hà sau một thời gian tập sẽ thấy rõ đất thật "sống" thế nào dưới tay thợ.
Lỗi hay gặp với từng loại đất và vì sao
| Loại đất | Lỗi | Nguyên nhân thường gặp |
|---|---|---|
| Đất tự khô | Nứt chân chim trên bề mặt | Khối quá dày, khô ngoài nhanh hơn trong; phơi nơi gió lùa, nắng gắt |
| Đất tự khô | Chi tiết gắn vào bị rơi | Gắn khi một bên đã khô; nên khía nhám hai mặt và quét chút nước trước khi ép |
| Đất polymer | Mềm, dễ gãy sau khi nướng | Nướng thiếu nhiệt hoặc thiếu thời gian |
| Đất polymer | Sạm màu, có mùi khét | Quá nhiệt; lò lệch so với núm vặn |
| Đất sét | Vỡ trong lò | Còn ẩm khi nung, có bọt khí, thành quá dày không đều |
Cả ba loại đều cho cùng một bài học: vật liệu thay đổi từ ngoài vào trong, nên độ dày đều là chìa khoá. Thợ gốm làng nghề nói điều này bằng tay: họ gõ nhẹ, bóp nhẹ thành đồ để cảm nhận chỗ dày chỗ mỏng.
Bảo quản đất chưa dùng
- Đất tự khô và đất sét: gói kín trong túi ni lông, để chỗ mát. Đất sét hơi khô có thể bọc khăn ẩm để hồi lại.
- Đất polymer: tránh nắng và chỗ nóng; đất để lâu cứng lại, nhồi kỹ trước khi dùng.
- Ghi ngày mở gói lên túi để biết loại nào dùng trước.
Câu hỏi thường gặp
Đất tự khô có dùng làm cốc, bát được không?
Không. Đất tự khô cứng lại nhờ bay hơi nước và chất kết dính, gặp nước sẽ mềm lại, không đựng thức ăn được. Muốn làm cốc, bát cần đất sét nung trong lò và men an toàn thực phẩm.
Đất polymer nướng ở nhiệt độ bao nhiêu?
Thường trong khoảng 110–130°C, tuỳ hãng; luôn theo hướng dẫn trên bao bì. Nên dùng nhiệt kế lò vì lò gia dụng hay lệch. Nướng quá nhiệt làm đất cháy và sinh khói gây kích ứng.
Nướng đất polymer trong lò nướng thức ăn có an toàn không?
Nên dùng khay riêng, lót giấy và đậy kín, thông gió tốt, và tốt nhất là một lò nhỏ riêng cho thủ công. Không nướng đất cùng lúc với đồ ăn. Lau sạch lò sau khi dùng.
Có nung đất sét bằng lò nướng gia dụng được không?
Không. Đất sét cần nhiệt độ cao hơn nhiều so với khả năng của lò nướng gia dụng. Sản phẩm nướng trong lò gia dụng vẫn chỉ là đất khô, gặp nước sẽ rã. Cần gửi nung ở xưởng có lò.
Trẻ em nên dùng loại đất nặn nào?
Trẻ từ 8 tuổi có thể dùng đất tự khô, đất siêu nhẹ ở nhà với người lớn bên cạnh. Đất polymer cần người lớn lo phần nướng. Đất sét thật nên làm ở lớp có hướng dẫn.