Thổ Hà và Hương Canh: làng sành, chum vại gõ kêu của phía Bắc

Thổ Hà (Bắc Ninh, thuộc Bắc Giang cũ) và Hương Canh (Phú Thọ, thuộc Vĩnh Phúc cũ) là hai làng sành tiêu biểu của phía Bắc, chuyên làm chum, vại, tiểu, nồi và các đồ đựng to, dày. Điểm chung của sành hai làng là xương đất được nung tới mức "chín", kết khối, gõ vào kêu chắc như kim loại và gần như không thấm nước. Hôm nay Thổ Hà gần như đã rời nghề gốm, còn Hương Canh giữ nghề ở quy mô nhỏ hơn trước.

Sành là gì và vì sao gõ kêu "coong"

Sành là đồ đất nung ở nhiệt độ cao, khoảng 1.100–1.250°C tuỳ loại đất. Ở nhiệt độ đó, một phần khoáng trong đất chảy thành pha thuỷ tinh, lấp kín các lỗ rỗng giữa những hạt chưa chảy. Xương đất từ chỗ xốp trở thành đặc, chắc. Người làm gốm gọi đó là kết khối, hay thuỷ tinh hoá một phần.

Một vật đặc chắc truyền âm tốt, nên khi gõ sẽ ngân. Một vật xốp, nhiều lỗ khí hút mất dao động, nên tiếng đục. Vì vậy người mua chum xưa gõ thử từng chiếc: tiếng trong và đều là chum chín đều, không nứt; tiếng rè là có vết nứt ngầm hoặc nung chưa tới. Một phép thử bằng tai thay cho máy đo độ hút nước.

Sành có thể không men, hoặc có men mỏng. Với đồ không men, chính xương kết khối đã chống thấm, nên chum vại sành không men vẫn giữ được nước, tương, mắm.

Thổ Hà: làng sành bên sông Cầu

Làng và nghề

Thổ Hà nằm bên bờ sông Cầu, vùng Việt Yên xưa. Làng từng nổi tiếng với chum, vại, tiểu sành màu nâu đỏ sẫm, chủ yếu không phủ men. Đất sét lấy quanh vùng, giàu sắt, chịu nhiệt cao. Hàng ra lò chất lên thuyền theo sông Cầu đi bán khắp vùng.

Màu nâu đỏ của sành Thổ Hà là màu của chính đất khi nung: sắt trong đất chuyển thành ôxít sắt có màu. Những vệt bóng sẫm đôi khi thấy trên mặt chum là chỗ tro bay trong lò bám lên rồi chảy thành một lớp men tự nhiên rất mỏng.

Bỏ nghề gốm, giữ làng cổ

Khi nhu cầu chum vại giảm, cùng với chuyện khai thác đất và khói lò ảnh hưởng đến đời sống, nghề gốm Thổ Hà thu hẹp dần trong những thập niên cuối thế kỷ 20. Nhiều nhà chuyển sang làm bánh đa nem, mì gạo, nghề mà làng hiện nổi tiếng. Lò gốm cũ còn lại rất ít.

Thứ còn lại đáng xem là làng cổ: đình Thổ Hà với kiến trúc gỗ và chạm khắc được đánh giá cao (di tích được xếp hạng cấp quốc gia), những bức tường xây bằng mảnh sành, gạch vỡ, chum vỡ, cổng làng, nhà cổ. Mảnh sành trong tường là ký ức vật chất của nghề: thứ không bán được thì thành vật liệu xây nhà.

Hương Canh: đất dẻo và chum vại

Làng và đất

Hương Canh thuộc vùng Bình Xuyên của Vĩnh Phúc cũ, nay thuộc Phú Thọ. Nghề gốm ở đây gắn với đất sét tại chỗ được thợ đánh giá là dẻo và chịu lửa tốt. Đất dẻo cho phép dựng đồ to với thành không quá dày mà vẫn đứng vững khi còn ướt, điều quan trọng khi làm chum.

Sản phẩm truyền thống là chum, vại, chậu, nồi, tiểu và các loại đồ đựng. Như nhiều làng sành, đồ chủ yếu có màu nâu của đất, có loại tráng một lớp men mỏng.

Giữ nghề ở quy mô nhỏ

Hương Canh từng có nhiều lò, nay số hộ làm nghề ít hơn nhiều. Một số xưởng chuyển sang làm chậu cảnh, đồ trang trí sân vườn, những thứ vẫn cần xương sành chắc để chịu nắng mưa. Có thời điểm làng được nhắc tới trong các chương trình bảo tồn làng nghề của địa phương.

Dựng một chiếc chum: làm việc với trọng lượng và độ ẩm

Ở các làng sành, chum to thường không vuốt liền một khối mà dựng dần.

1. Nhào đất thật kỹ để đuổi bọt khí và cho độ ẩm đều. Bọt khí trong thành dày dễ thành chỗ phồng, chỗ nứt khi nung.
2. Làm đáy rồi đắp từng khoanh đất (thường gọi là dải, con lươn đất) lên thành.
3. Vuốt nối để các khoanh liền làm một, không còn đường ranh ở trong lẫn ngoài.
4. Chờ se: để phần dưới cứng lại đủ đỡ phần trên rồi mới đắp tiếp. Đắp vội là thành phình hoặc sụp.
5. Làm miệng, vê vành cho dày và đều để chịu va chạm khi dùng.
6. Phơi chậm trong râm cho khô đều từ trong ra ngoài trước khi vào lò.

Với đồ to, phơi là khâu quyết định. Thành dày khô ngoài trước trong sau, mặt ngoài co lại trong khi lõi còn ướt, nếu nắng gắt sẽ nứt. Thợ che phủ, xoay hướng đồ khi phơi để khô đều.

Lò và nung: vì sao sành cần lửa mạnh, lâu

Muốn xương kết khối thì phải đủ nhiệt và đủ thời gian. Lò củi của các làng sành có lòng lò dài, đồ xếp chồng theo cỡ, đồ to ở chỗ lửa mạnh. Một mẻ đốt nhiều ngày, nâng nhiệt từ từ để đuổi nước còn lại trong thành dày, rồi đẩy lửa mạnh cho xương chín, cuối cùng để nguội chậm.

Lò không đều nhiệt nên một mẻ có chỗ chín tới, chỗ quá lửa (đồ bị méo, phồng, sôi mặt), chỗ non lửa (gõ đục, thấm nước). Người chọn hàng phân loại bằng mắt và bằng tiếng gõ.

Lưu ý khi tham quan: không chạm vào đồ vừa ra lò, gạch lò và cửa lò; chỗ đốt lò kín gió có thể tích khí CO. Bụi đất khô quanh khu nhào đất và khu sửa đồ chứa silic, nên đeo khẩu trang lọc bụi nếu đứng lâu.

So sánh Thổ Hà và Hương Canh

Góc nhìn hôm nay: chọn và giữ đồ sành

• Gõ thử trước khi mua chum vại: tiếng trong, đều quanh thân là tốt; tiếng rè ở một phía thì xem kỹ chỗ đó.
• Nhỏ nước vào mặt trong không men: nước đọng thành giọt lâu mới khô là xương chín; nước thấm loang nhanh là non lửa.
• Đựng thực phẩm: chọn chum vại mà cơ sở xác nhận dùng được cho thực phẩm; đồ trang trí, chậu cảnh không dùng đựng tương, mắm, rượu.
• Đặt chum trên kê gỗ hoặc gạch, không đặt sát nền ẩm, không rót nước sôi đột ngột vào chum đang lạnh để tránh nứt do sốc nhiệt.

Hai làng sành cũng nhắc một điều về làng nghề: sản phẩm gắn với một kiểu sống, khi kiểu sống đổi thì nghề phải tìm đường khác hoặc dừng lại. Đi Thổ Hà để thấy dấu vết của một nghề đã qua; đi Hương Canh để thấy một nghề đang co mình mà vẫn đỏ lửa.