Phù Lãng là làng gốm bên sông Cầu thuộc Bắc Ninh (vùng Quế Võ cũ), nổi tiếng với gốm sành men nâu và men da lươn: lớp men màu vàng nâu, loang sẫm nhạt như da con lươn. Màu ấy không đến từ chất màu mua về mà từ sắt có sẵn trong đất và tro, chín lên trong lửa củi. Làng xưa làm chum, vại, chậu, tiểu sành cho nhà nông; nay có thêm tranh gốm và gốm mỹ thuật.
Đất đỏ ven sông và đồ dùng nhà nông
Phù Lãng nằm ở chỗ đồng bằng giáp trung du, có đồi thấp và sông Cầu chảy qua. Đất sét ở đây có màu nâu đỏ, giàu sắt, dẻo vừa phải, chịu được nhiệt độ cao mà không chảy sụp. Đó là thứ đất hợp để làm sành: đồ to, thành dày, nung tới khi xương kết khối, đựng nước, đựng tương, ngâm rượu không thấm.
Vì vậy sản phẩm truyền thống của Phù Lãng là đồ dùng bền, nặng: chum đựng nước, vại muối dưa, chậu, tiểu sành, ống hương, lọ. Nhà nông vùng sông Cầu, sông Đuống xưa nhiều nhà có chum vại từ những làng như thế. Thuyền chở hàng theo sông đi các chợ.
Men da lươn: tro, sắt và lửa
Gọi là "men da lươn" vì sắc men vàng nâu, có chỗ đậm chỗ nhạt, bóng như da lươn. Về mặt vật liệu, đây là loại men tro: thành phần chính là tro thực vật trộn với đất, đá giàu sắt, nghiền mịn, hoà nước rồi tráng lên mộc.
Vì sao men tro chảy được
Tro củi, tro rơm chứa nhiều canxi, kali và một phần silic. Canxi và kali là chất trợ chảy: chúng hạ nhiệt độ nóng chảy của silic, nên hỗn hợp tro và đất có thể chảy thành lớp thuỷ tinh ở nhiệt độ của lò sành. Không cần men công nghiệp, người thợ xưa vẫn có được một lớp men phủ kín, chống thấm.
Vì sao men có màu nâu vàng
Màu đến từ ôxít sắt có sẵn trong đất pha men. Sắt ít, lửa có dư không khí thì men ngả vàng; sắt nhiều thì nâu, nâu sẫm đến gần đen. Men nâu đen bóng của Phù Lãng cũng dựa trên nguyên lý ấy nhưng tỷ lệ sắt cao hơn.
Vì sao men loang
Men tráng dày mỏng không đều, chỗ dày chảy xuống tạo vệt đậm, chỗ mỏng để lộ màu xương. Trong lò củi, phía hướng về ngọn lửa nóng hơn và hứng tro bay nhiều hơn, nên hai mặt của một chiếc chum có thể khác sắc nhau. Thợ không cố xoá sự khác ấy, nó thành vẻ riêng của đồ lò củi.
Dựng đồ to: thợ Phù Lãng tạo hình thế nào
Đồ cỡ lớn như chum, vại khó vuốt liền một lần trên bàn xoay vì khối đất quá nặng, thành dễ sụp. Kỹ thuật phổ biến ở các làng sành là dựng dần: làm đáy, rồi đắp từng khoanh đất lên thành, vuốt nối cho liền, để se bớt rồi mới đắp tiếp. Bàn kê được xoay chậm hoặc người thợ di chuyển quanh món đồ để vuốt đều thành.
Lý do nằm ở độ ẩm. Phần dưới phải đủ cứng để đỡ phần trên. Nếu đắp quá nhanh, thành ướt sẽ phình ra hoặc sụp xuống. Thợ nhìn và ấn tay vào thành để biết lúc nào đắp tiếp được. Đây là một phép đo bằng tay mà không thước nào thay được.
Đồ nhỏ như lọ, bát thì vuốt trên bàn xoay như các làng khác. Hoạ tiết đắp nổi, khắc vạch làm khi mộc đang se.
Lò củi và nhịp nung
Gốm Phù Lãng truyền thống nung bằng lò củi. Lò dài nằm theo sườn dốc, lửa đốt từ đầu thấp đi dần lên đầu cao, đồ xếp trong lòng lò. Một mẻ nung kéo dài nhiều ngày đêm, người canh lò thay ca, thêm củi theo nhịp và nhìn màu lửa qua các lỗ nhòm.
Lò củi đem lại thứ lò ga khó có: tro bay bám lên men, nhiệt không đều tạo những sắc loang. Đổi lại, tỷ lệ đồ hỏng cao hơn và cần nhiều củi. Hiện nay một số xưởng ở làng đã dùng thêm lò ga, lò than cho mẻ nhỏ hoặc gốm mỹ thuật cần màu ổn định.
Khi đi xem lò, nhớ rằng gạch lò và khu vực quanh cửa lò nóng rất lâu sau khi tắt lửa. Đừng sờ vào gạch, cửa lò hay đồ vừa ra lò dù trông đã nguội. Khói lò củi cũng chứa khí CO, không đứng lâu ở chỗ kín gió gần cửa lò.
Từ chum vại tới tranh gốm
Khi nhựa, inox, thuỷ tinh thay chum vại trong bếp, nhu cầu đồ sành gia dụng giảm mạnh. Phù Lãng thu hẹp sản xuất trong nhiều năm. Một hướng đi được chú ý là gốm mỹ thuật: tranh gốm đắp nổi, tượng, lọ trang trí, vẫn dùng đất đỏ và men nâu, men da lươn của làng. Một số nghệ nhân trong làng mở xưởng, nhận người học, tổ chức trưng bày.
Chất liệu cũ vào sản phẩm mới, nhưng cái lõi vẫn là đất giàu sắt và men tro. Người xem tranh gốm Phù Lãng sẽ nhận ra cùng một dải màu từ vàng rơm tới nâu đen như trên chiếc chum cũ.
So sánh nhanh Phù Lãng với vài làng gốm khác
| Đặc điểm | Phù Lãng | Bát Tràng | Thổ Hà |
|---|---|---|---|
| Đất chính | Đất đỏ tại chỗ, giàu sắt | Đất trắng, cao lanh mua từ nơi khác | Đất sét tại chỗ |
| Nhóm sản phẩm | Sành men nâu, men da lươn | Gốm men, sứ | Sành chủ yếu không men |
| Nguồn màu men | Sắt trong đất và tro | Ôxít màu đa dạng | Màu của chính xương đất |
| Lò truyền thống | Lò củi dài theo dốc | Lò bầu, lò hộp, nay lò ga | Lò củi |
| Hôm nay | Gốm mỹ thuật, tranh gốm | Sản xuất lớn, du lịch | Nghề gốm đã thưa |
Góc nhìn hôm nay: đi Phù Lãng nhìn gì
- Nhìn chân đế của đồ: xương nâu đỏ, chắc, là dấu của đất làng. Nếu xương trắng mịn thì nhiều khả năng không phải đất Phù Lãng.
- Nhìn hai mặt của một chiếc chum, lọ lò củi: thường có một mặt đậm hơn, nhiều vệt tro hơn. Đó là mặt hướng về lửa.
- Hỏi về lò: món này nung lò củi hay lò ga? Cả hai đều là gốm làng, nhưng sắc men khác nhau.
- Đựng thức ăn: chum vại sành truyền thống từng dùng đựng nước, tương, dưa; nếu mua để đựng thực phẩm, nên hỏi cơ sở có xác nhận an toàn thực phẩm cho món đó không. Đồ mỹ thuật, đồ trang trí thì để trang trí.
Muốn đọc thêm về làng nghề vùng Kinh Bắc, có thể tìm các công trình của Trần Quốc Vượng về làng và văn hoá làng, và các sưu tập gốm sành ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam.
Câu hỏi thường gặp
Làng gốm Phù Lãng ở đâu?
Phù Lãng nằm bên sông Cầu, thuộc tỉnh Bắc Ninh, trước đây thuộc huyện Quế Võ. Làng nổi tiếng với gốm sành men nâu và men da lươn.
Men da lươn là gì?
Là loại men tro màu vàng nâu, loang đậm nhạt như da con lươn. Men làm từ tro thực vật trộn với đất, đá giàu sắt; tro giúp men chảy, sắt cho màu, lửa lò củi tạo sắc loang.
Gốm Phù Lãng khác gốm Bát Tràng thế nào?
Phù Lãng dùng đất đỏ giàu sắt tại chỗ, làm sành men nâu, đồ dày và mộc mạc. Bát Tràng dùng đất trắng, cao lanh mua từ nơi khác, làm gốm men nhiều màu và đồ sứ mỏng hơn.
Phù Lãng còn làm gốm không?
Còn, nhưng ít đồ gia dụng hơn trước. Nhiều xưởng chuyển sang gốm mỹ thuật như tranh gốm đắp nổi, tượng, lọ trang trí, vẫn dùng đất và men truyền thống của làng.
Chum sành Phù Lãng có đựng nước, muối dưa được không?
Chum vại sành nung chín, xương kết khối từng được dùng đựng nước và muối dưa. Nếu mua mới để đựng thực phẩm, nên hỏi cơ sở có xác nhận an toàn thực phẩm và chọn đồ men trơn, không dùng đồ trang trí để đựng thức ăn.