Bát Tràng hôm nay là một làng gốm vẫn đang sản xuất thật, nằm bên bờ trái sông Hồng thuộc Hà Nội (vùng Gia Lâm cũ), gồm hai thôn Bát Tràng và Giang Cao. Phần lớn xưởng đã chuyển từ lò than sang lò ga, nhiều nhà vừa làm vừa bán, và khu chợ gốm là nơi khách dễ ghé nhất. Muốn thấy nghề thật thì phải đi vào ngõ, nơi các xưởng đổ khuôn, vuốt, tráng men và xếp lò.
Làng gốm bên đê sông Hồng
Bát Tràng nằm sát đê, cách trung tâm Hà Nội không xa. Vị trí ấy giải thích nhiều điều. Sông Hồng là đường chở đất vào và chở hàng ra suốt nhiều thế kỷ. Đất bãi quanh làng không đủ trắng cho đồ men đẹp, nên thợ Bát Tràng quen mua đất từ nơi khác: đất sét trắng và cao lanh từ các vùng trung du, chở về bằng thuyền, ủ ở bến rồi mới dùng.
Về gốc gác, truyền thống làng kể rằng người làm gốm từ vùng Bồ Bát (thường được nhắc là thuộc Ninh Bình – Thanh Hoá ngày nay) di cư ra đây lập nghiệp, mang theo nghề, rồi gọi tên làng là Bát Tràng, nghĩa là "trường làm bát". Đó là truyền thuyết và gia phả làng, các nhà nghiên cứu như Phan Huy Lê và cộng sự đã đối chiếu với tư liệu để dựng lại tiến trình nghề từ khoảng thế kỷ 14–15, nhưng niên đại cụ thể vẫn còn nhiều cách đọc.
Một xưởng Bát Tràng làm việc thế nào
Vào một xưởng cỡ gia đình, thứ tự công việc thường như sau.
- Xử lý đất: đất về được ngâm, khuấy, lọc bỏ sạn và tạp chất, để lắng, rồi phơi bớt nước. Ngày nay nhiều xưởng mua đất đã lọc sẵn.
- Tạo hình: đồ tròn như bát, lọ có thể vuốt trên bàn xoay; đồ nhiều chi tiết hoặc làm hàng loạt thì đổ rót đất lỏng vào khuôn thạch cao. Thạch cao hút nước, lớp đất sát thành khuôn đặc lại thành vỏ, thợ đổ phần đất lỏng còn lại ra.
- Sửa mộc: khi mộc khô tới độ "se" như da, thợ tiện chân đế, gọt mép, nối quai, vá chỗ khuyết.
- Phơi và hong: hàng mộc xếp trên giàn, phơi nơi thoáng, tránh nắng gắt để không nứt.
- Vẽ và tráng men: vẽ lam dưới men nếu có, rồi nhúng, dội hoặc phun men.
- Xếp lò và nung: xếp sao cho lửa đi đều, hàng không dính nhau, rồi nung và để nguội trong lò.
Mỗi bước có một người giỏi riêng. Xưởng nhỏ thường cả nhà làm, xưởng lớn có thợ thuê chia việc.
Từ lò củi tới lò ga: lò Bát Tràng đổi qua từng thời
Lò là thứ thay đổi nhiều nhất ở Bát Tràng. Các nghiên cứu về làng ghi nhận những kiểu lò nối tiếp nhau: lò ếch (lò cóc) có buồng nung thấp như lưng con ếch; lò đàn dài; lò bầu gồm nhiều buồng nối tiếp lên dốc, đốt củi; rồi lò hộp đứng đốt than, phổ biến trong nửa sau thế kỷ 20.
Thời lò than, hình ảnh đặc trưng của Bát Tràng là những bánh than trộn đất đắp kín tường nhà và tường ngõ để phơi khô. Khói than làm làng ám bụi, và nhiệt độ trong lò hộp khó điều chỉnh đều, tỷ lệ hàng hỏng không nhỏ. Từ khoảng đầu những năm 2000, lò ga dần thay thế. Lò ga sạch hơn, chỉnh nhiệt và chỉnh lửa khử dễ hơn, nên chất lượng men ổn định hơn. Ngày nay nhiều xưởng còn dùng thêm lò điện cho mẻ nhỏ.
Đổi lò kéo theo đổi tay nghề. Thợ lò thời củi, thời than đọc lửa bằng mắt qua lỗ nhòm và rút "đồ thử" ra xem; thợ lò ga đọc thêm đồng hồ nhiệt, áp suất ga. Nhưng quyết định khi nào giữ lửa, khi nào khử lửa vẫn dựa nhiều vào kinh nghiệm.
Men Bát Tràng: nhiều loại, một nguyên lý
Bát Tràng làm được nhiều loại men: men trắng, men lam vẽ dưới men, men rạn, men nâu, men ngọc, men màu hiện đại. Về bản chất, men là một lớp thuỷ tinh mỏng chảy ra và bám lên xương đất khi nung. Màu đến từ ôxít kim loại: coban cho xanh lam, sắt cho từ xanh ngọc tới nâu tuỳ lửa, đồng cho xanh lục hoặc đỏ.
Men rạn là một thế mạnh của làng. Vết rạn sinh ra khi men co lại nhiều hơn xương lúc nguội. Thợ điều khiển độ rạn qua thành phần men và độ dày lớp men, sau đó có thể xoa chất màu cho vết rạn nổi lên. Chi tiết hoá – lý nằm ở các bài về men trong mục Đất, men và lò nung; còn câu chuyện các kiểu hoa văn qua từng thời kỳ thuộc về lĩnh vực mỹ thuật, không bàn ở đây.
Chợ gốm và các điểm nên ghé
Chợ gốm
Chợ gốm Bát Tràng gom nhiều quầy hàng của các xưởng trong làng: bát đĩa, ấm chén, lọ, đồ trang trí. Đây là chỗ dễ so sánh nhiều loại men và kiểu dáng nhất trong một buổi. Nhưng chợ là nơi bán, không phải nơi làm; muốn xem thợ làm thì phải vào xưởng.
Bảo tàng và làng cổ
Làng có Bảo tàng Gốm giới thiệu nghề gốm của làng và các làng nghề khác. Trong làng còn đình Bát Tràng, văn chỉ, một số nhà cổ và ngõ cũ với tường gạch, mảnh sành. Đi bộ chậm trong ngõ sẽ thấy những đống bao nung, đống mảnh vỡ, giàn phơi mộc: dấu vết sản xuất thật.
Lớp tập làm gốm
Nhiều xưởng mở lớp trải nghiệm: vuốt thử trên bàn xoay, nặn tay, vẽ lên mộc. Đồ khách làm thường phải gửi lại nung, vài ngày sau mới lấy hoặc nhờ gửi về. Thời gian, cách gửi và chi phí tuỳ từng cơ sở, nên hỏi trước.
Hỏi gì khi mua gốm ở Bát Tràng
Một chiếc bát đẹp chưa chắc đã hợp để đựng thức ăn hằng ngày. Mấy câu nên hỏi chủ quầy hoặc chủ xưởng:
- Món này dùng đựng thức ăn được không, cơ sở có xác nhận an toàn thực phẩm không? Đồ trang trí, đồ giả cổ không nên dùng đựng thức ăn chua, nóng.
- Nung bao nhiêu độ, xương sành hay sứ? Xương nung cao ít thấm nước, bền hơn khi dùng hằng ngày.
- Dùng được lò vi sóng, máy rửa bát không? Đồ có viền vàng, viền kim loại không cho vào lò vi sóng.
- Men rạn có thấm nước không? Đồ men rạn hợp làm đồ trang trí, đồ thờ hơn là bát ăn cơm hằng ngày, vì vết rạn có thể giữ bẩn.
Tự kiểm tra thêm: đặt món đồ lên mặt phẳng xem có cập kênh không, xoay xem men có chỗ rỗ, chỗ co men không, gõ nhẹ vành nghe tiếng có đều không. Tiếng rè thường báo vết nứt khó thấy.
Góc nhìn hôm nay: một làng gốm sống giữa đô thị
Bát Tràng cho thấy một làng nghề có thể sống tiếp bằng cách đổi công cụ mà giữ nghề. Lò ga thay lò than, khuôn thạch cao chạy song song với bàn xoay, khách du lịch thành một nguồn thu bên cạnh hàng xuất. Mặt trái cũng có: hàng làng làm lẫn với hàng nơi khác đưa về bán, và người mua khó phân biệt nếu không vào tận xưởng.
Với người muốn hiểu nghề, cách tốt là chọn một buổi sáng ngày thường, khi xưởng đang làm, đi bộ vào ngõ và xin phép đứng xem. Đứng xa khu lò đang nung, không chạm vào hàng mộc đang phơi, và đeo khẩu trang ở chỗ nhiều bụi đất. Hít bụi đất sét khô lâu ngày có thể gây bệnh bụi phổi silic, thợ làng cũng phải đề phòng điều này.
Câu hỏi thường gặp
Làng gốm Bát Tràng ở đâu?
Bát Tràng nằm bên bờ trái sông Hồng, thuộc Hà Nội, trước đây thuộc huyện Gia Lâm. Làng gồm hai thôn Bát Tràng và Giang Cao, có chợ gốm, bảo tàng gốm và nhiều xưởng sản xuất.
Gốm Bát Tràng có từ bao giờ?
Theo truyền thống làng và các nghiên cứu về Bát Tràng, nghề gốm ở đây hình thành khoảng thế kỷ 14–15, gắn với truyền thuyết người làm gốm từ vùng Bồ Bát di cư tới. Niên đại cụ thể vẫn còn nhiều cách lý giải.
Bát Tràng còn dùng lò củi, lò than không?
Rất ít. Phần lớn xưởng đã chuyển sang lò ga từ khoảng đầu những năm 2000 để giảm khói và chỉnh nhiệt ổn định hơn, nhiều nơi dùng thêm lò điện. Lò bầu, lò hộp cũ chủ yếu còn lại như dấu tích.
Đi Bát Tràng có được tự làm gốm không?
Có. Nhiều xưởng mở lớp trải nghiệm vuốt gốm, nặn và vẽ lên mộc. Sản phẩm thường phải để lại nung rồi mới lấy, thời gian và chi phí tuỳ cơ sở nên hỏi trước.
Mua bát Bát Tràng để ăn cơm cần chú ý gì?
Hỏi rõ món đồ có dùng đựng thức ăn được không và có xác nhận an toàn thực phẩm không. Ưu tiên men trơn, xương nung cao; đồ men rạn, đồ trang trí và đồ giả cổ không nên dùng đựng thức ăn chua, nóng.