Tập rèn nên bắt đầu ở một xưởng có thợ hướng dẫn trực tiếp, với lò, đe, búa, kìm đã được bố trí an toàn, và chỉ làm dao bếp, dao nông cụ hay công cụ. Những điều phải biết trước: thép hết đỏ vẫn có thể gây bỏng, vảy sắt bắn cần kính bảo hộ, tiếng búa cần bịt tai, lò than sinh khí CO cần thông gió, và lúc trui thép là lúc dễ bị bỏng hơi nước hay cháy dầu nhất. Dao, kiếm, mã tấu thuộc vũ khí thô sơ có quy định riêng của pháp luật; xưởng đứng đắn không dạy làm những thứ này.
Chọn xưởng để tập: nhìn gì trước khi đăng ký
- Người dạy là thợ đang làm nghề, có thể giải thích vì sao làm mỗi bước.
- Xưởng thoáng: mái cao, có cửa lớn hoặc hút khói phía trên lò.
- Có sẵn đồ bảo hộ cho học viên: kính, bịt tai, tạp dề da, găng cho tay cầm kìm.
- Có nước sạch, hộp sơ cứu, bình chữa cháy ở chỗ dễ thấy.
- Số học viên mỗi lò ít: lò chật người là nguy cơ va chạm, bỏng.
- Nói rõ sản phẩm sẽ làm: con dao bếp nhỏ, dao gọt, đục, móc treo, đinh rèn. Xưởng nhận làm vũ khí theo yêu cầu thì nên tránh.
Tuổi tham gia tuỳ xưởng. Thiếu niên muốn tập phải có người lớn đi kèm và xưởng đồng ý; trẻ nhỏ hơn chỉ nên đứng xem từ xa sau vạch an toàn.
Một buổi tập rèn diễn ra thế nào
- Giới thiệu an toàn: lối đi, chỗ đặt vật nóng, thùng trui, vị trí nước sạch, cách gọi dừng.
- Làm quen đồ nghề: lò (than hoặc ga), đe, búa tay, kìm rèn các kiểu miệng, thùng trui.
- Tập nhìn màu thép và tập đánh trên một thanh thép tròn đơn giản: vuốt nhọn, vuốt dẹt, uốn cong.
- Làm một sản phẩm nhỏ: móc treo, đinh, hoặc con dao gọt nhỏ nếu buổi đủ dài.
- Trui và ram (với dao): thợ làm mẫu, học viên đứng xem hoặc làm theo dưới sự giám sát.
- Mài, tra cán: thường là buổi sau hoặc thợ hoàn thiện giúp.
Nhìn màu thép: chiếc nhiệt kế của thợ rèn
Thợ rèn không cầm nhiệt kế. Họ nhìn màu thép phát sáng, trong chỗ râm hoặc tối, vì ngoài nắng thép nóng trông tối hơn thật. Các mốc dưới đây chỉ là tương đối, luôn ghi "khoảng":
| Màu thép phát sáng | Nhiệt độ khoảng | Ý nghĩa với người tập |
|---|---|---|
| Đỏ sẫm | 600–700°C | Gần giới hạn dưới để đánh; thép bắt đầu cứng, đánh mạnh dễ nứt |
| Đỏ anh đào | 750–850°C | Vùng hay dùng để trui thép carbon thường |
| Cam | 900–1.000°C | Thép mềm, dễ vuốt |
| Vàng | khoảng 1.100°C | Rèn tạo hình mạnh |
| Trắng | trên khoảng 1.200°C | Quá nóng với nhiều loại thép, dễ cháy hỏng thép, bắn tia lửa |
Một mẹo nhiều thợ dùng: thử nam châm. Sắt mất từ tính ở khoảng 770°C, gọi là điểm Curie. Khi nam châm không còn hút thanh thép carbon, thép đã gần tới vùng trui. Nhiệt độ trui đúng còn tuỳ loại thép, không có một con số cho mọi thép.
Trui và ram: hai bước dễ gây tai nạn nhất
Trui là nung thép tới nhiệt độ nhất định rồi làm nguội thật nhanh, nhúng vào nước hoặc dầu, để thép cứng lên. Trui nước nguội nhanh hơn trui dầu, thép cứng hơn nhưng dễ nứt, cong hơn.
- Trui nước: nước sôi bùng quanh thép, hơi nóng bốc thẳng lên. Đứng chếch, không cúi mặt trên thùng.
- Trui dầu: dầu có thể bắt lửa trên mặt thùng. Xưởng phải có nắp kim loại đậy thùng ngay cạnh; nhúng ngập nhanh và dứt khoát, không nhấc lên nhúng xuống nhiều lần ở mặt dầu.
- Thùng trui để ở chỗ cố định, chắc, không dễ đổ; không đặt gần chỗ để than hay vật dễ cháy.
Ram là nung lại thép đã trui ở nhiệt độ thấp hơn nhiều để bớt giòn. Trên mặt thép đã đánh sạch, lớp ôxít mỏng đổi màu theo nhiệt: vàng rơm nhạt khoảng 200–220°C, vàng rơm sẫm khoảng 240°C, nâu khoảng 255–265°C, tím khoảng 270–285°C, xanh lam khoảng 290–310°C. Màu ram còn phụ thuộc thời gian giữ nhiệt. Ram không còn lửa đỏ nhưng thép vẫn đủ nóng gây bỏng; dùng kìm.
Quy tắc an toàn cạnh đe và máy mài
- Kìm phải ngậm chắc phôi. Phôi lỏng trong kìm có thể văng khi đánh.
- Không đánh thép đã nguội dưới màu đỏ sẫm: thép cứng, búa bật lại, thép có thể nứt bắn mảnh. Nung lại.
- Không đánh búa lên mặt đe trống: búa bật mạnh, có thể sứt cạnh bắn vụn.
- Kiểm tra cán búa trước mỗi buổi; đầu búa lỏng là mối nguy cho cả người xung quanh.
- Không đứng phía trước, phía sau đường búa của người khác; vảy sắt bắn theo hướng đó.
- Đặt vật nóng ở chỗ quy định, không để trên nền đi lại.
- Bịt tai: tiếng búa trên đe lặp lại nhiều giờ làm hại thính lực dần dần.
Mài: rủi ro nằm ở máy
Sau rèn, dao được mài thô bằng máy mài, đá mài. Máy quay nhanh có những quy tắc khác với lò:
- Đeo kính bảo hộ; tia lửa và hạt mài bắn về phía người.
- Không đeo găng vải gần máy quay: găng có thể bị cuốn vào. Buộc tóc, không mặc áo rộng tay.
- Thép mài nóng lên nhanh; nhúng nước để nguội và để không làm hỏng độ cứng đã trui.
- Bụi mài là bụi kim loại và bụi đá; mài nơi thoáng, đeo khẩu trang lọc bụi.
Khí CO và sức khoẻ khi đứng lò
Lò rèn đốt than hoặc ga đều sinh khí CO, không màu, không mùi. Xưởng phải thoáng; nếu thấy đau đầu, chóng mặt, buồn nôn khi đứng lò, ra ngay chỗ thoáng và báo người hướng dẫn. Đứng lò nhiều giờ cũng làm mất nước: uống nước đều, nghỉ xen kẽ. Đau lưng, đau cổ tay sau buổi đầu là thường gặp; búa nặng không làm thợ giỏi hơn, búa vừa tay mới giúp đánh chính xác.
Sau buổi tập: mang con dao về thế nào
Nếu buổi học làm ra một con dao, xin thợ bọc lưỡi bằng bìa cứng hoặc bao da trước khi mang về; không bỏ dao trần vào túi. Con dao thép carbon tự rèn rất dễ gỉ: lau khô ngay sau khi dùng, thoa một lớp dầu ăn mỏng nếu cất lâu, không ngâm nước, không cho vào máy rửa bát. Lớp màu xám xỉn dần xuất hiện trên lưỡi sau vài tuần dùng là lớp ôxít bảo vệ tự nhiên, khác với gỉ đỏ bong vảy. Khi mang dao ra đường, để trong túi kín, chỉ mang khi có việc chính đáng.
Góc nhìn hôm nay: tập rèn để hiểu con dao
Phần lớn người tập rèn không thành thợ, nhưng sau vài buổi, họ nhìn con dao khác hẳn: thấy vết búa trên sống, hiểu vì sao lưỡi cứng mà sống dẻo, biết vì sao dao thép carbon cần lau khô. Đến làng rèn Đa Sỹ (Hà Nội), Vân Chàng (Ninh Bình) hay Phúc Sen (Cao Bằng) sau đó, người tập sẽ biết đặt câu hỏi: thép gì, trui bằng gì, ram tới màu nào.
Và luôn nhớ ranh giới: rèn là nghề làm dao bếp, nông cụ, công cụ. Dao, kiếm, mã tấu thuộc vũ khí thô sơ có quy định riêng của pháp luật về sản xuất, tàng trữ, mang theo.
Câu hỏi thường gặp
Người mới có tự tập rèn ở nhà được không?
Không nên. Rèn có nguy cơ bỏng, vảy sắt bắn vào mắt, khí CO từ lò và cháy dầu khi trui. Nên tập ở xưởng có thợ hướng dẫn, đủ đồ bảo hộ, thông gió và dụng cụ chữa cháy.
Trui thép là gì?
Trui là nung thép tới nhiệt độ nhất định rồi làm nguội thật nhanh trong nước hoặc dầu để thép cứng lên. Trui nước nguội nhanh hơn, thép cứng hơn nhưng dễ nứt hơn trui dầu. Sau trui thường phải ram để bớt giòn.
Vì sao thợ rèn dùng nam châm thử thép?
Sắt mất từ tính ở khoảng 770°C, gọi là điểm Curie. Khi nam châm không còn hút thép carbon, thép đã gần vùng nhiệt độ trui. Đây là mẹo tham khảo; nhiệt độ trui đúng còn tuỳ loại thép.
Đi tập rèn cần mang theo gì?
Mặc quần áo vải bông dày, tay dài, quần dài phủ ngoài giày da kín, buộc tóc gọn. Xưởng thường có sẵn kính, bịt tai, tạp dề; hỏi trước khi đi. Mang theo nước uống.
Tập rèn có được làm kiếm không?
Không nên và xưởng đứng đắn không dạy. Dao, kiếm, mã tấu thuộc vũ khí thô sơ có quy định riêng của pháp luật. Tập rèn nên dừng ở dao bếp, dao nông cụ và công cụ.