Men gốm có chì hoặc cadmi có thể thôi kim loại ra thức ăn, nhất là thức ăn chua và nóng, khi men pha không cân hoặc nung chưa đủ. Cách chọn an toàn: dùng bát đĩa đựng thức ăn là loại được cơ sở sản xuất xác nhận đạt yêu cầu an toàn thực phẩm; đồ trang trí, đồ cổ, đồ giả cổ, đồ lưu niệm không rõ nguồn thì chỉ để trưng bày hoặc đựng đồ khô. Không thể nhìn bằng mắt để biết một chiếc bát có thôi chì hay không.
Men gốm là gì và vì sao từng có chì
Men là lớp thuỷ tinh mỏng phủ trên xương gốm, hình thành khi bột men nóng chảy trong lò rồi nguội. Thành phần chính tạo thuỷ tinh là silic. Silic nguyên chất chảy ở nhiệt độ rất cao, nên thợ phải thêm các chất "trợ chảy" để men chảy ở nhiệt độ lò làm được.
Ôxít chì là một chất trợ chảy rất mạnh: giúp men chảy ở nhiệt độ thấp, láng bóng, lên màu tươi. Vì vậy men chì được dùng ở nhiều nơi trên thế giới từ rất sớm, đặc biệt cho đồ nung nhiệt độ thấp. Cadmi lại hay có mặt trong các màu đỏ, cam, vàng tươi.
Nhiệt độ nung quyết định nhiều thứ. Đồ sành, sứ nung ở nhiệt độ cao thường dùng các chất trợ chảy khác như tro cây, đá có kiềm, đá vôi; các làng gốm Bắc Bộ quen với men tro từ lâu. Đồ đất nung tráng men nhiệt độ thấp, đồ màu sắc sặc sỡ thì dễ cần tới chất trợ chảy mạnh hơn. Tuy vậy, không thể suy ngược từ nhiệt độ hay màu sắc ra chuyện có chì hay không; thông tin phải đến từ chính nhà sản xuất.
Vấn đề không nằm ở việc có chì trong men, mà ở việc chì có bị "khoá" chắc trong mạng thuỷ tinh hay không. Men pha cân đối, nung đủ nhiệt, đủ thời gian thì thôi rất ít. Men pha sai, nung thiếu lửa, hoặc lớp màu trang trí nằm trên mặt men nung ở nhiệt độ thấp thì có thể thôi ra đáng kể.
Chì thôi ra thức ăn khi nào
| Điều kiện | Vì sao làm tăng thôi chì |
|---|---|
| Thức ăn chua: giấm, nước chanh, dưa muối, nước trái cây, nước sốt cà chua | Axit hoà tan kim loại trong men |
| Thức ăn nóng, hâm nóng nhiều lần | Nhiệt đẩy nhanh phản ứng |
| Đựng lâu: ngâm, muối, để qua đêm | Thời gian tiếp xúc dài |
| Men đã mòn, nứt, bong, mờ | Lớp thuỷ tinh hư hỏng, lộ phần dễ thôi |
| Hoạ tiết màu trên mặt men | Màu nung nhiệt độ thấp, không được lớp men phủ |
Chì vào cơ thể tích tụ dần. Trẻ em và phụ nữ mang thai nhạy cảm nhất, vì chì ảnh hưởng tới phát triển thần kinh. Một lần dùng không gây ngộ độc ngay, nhưng dùng lâu ngày một chiếc bát thôi chì để đựng thức ăn chua là nguy cơ thật.
Quy định nói gì
Ở Việt Nam, dụng cụ bằng thuỷ tinh, gốm, sứ và tráng men tiếp xúc trực tiếp với thực phẩm phải đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia của Bộ Y tế (QCVN 12-4:2015/BYT), trong đó có giới hạn lượng chì, cadmi thôi ra. Sản phẩm dùng cho thực phẩm được sản xuất, nhập khẩu, kinh doanh theo các quy định về an toàn thực phẩm.
Đồ gốm trang trí, đồ mỹ nghệ, đồ lưu niệm thì không nhằm để đựng thức ăn, và không phải lúc nào cũng được kiểm tra theo yêu cầu đó. Đây là điểm mấu chốt khi mua bát đĩa ở làng nghề, chợ phiên hay cửa hàng đồ cổ.
Chọn bát đĩa đựng thức ăn: những bước kiểm tra khi mua
- Hỏi thẳng: sản phẩm này dùng đựng thức ăn được không, cơ sở có xác nhận an toàn thực phẩm không. Cơ sở làm đồ ăn uống nghiêm túc thường trả lời rõ ràng.
- Xem nhãn, bao bì: thông tin nhà sản xuất, hướng dẫn sử dụng, ghi chú dùng cho thực phẩm, dùng được trong lò vi sóng hay máy rửa bát.
- Phân biệt đồ trưng bày: đồ vẽ tay nhiều màu tươi trên mặt men, đồ giả cổ, đồ làm "cho đẹp" bán như quà lưu niệm, nên dùng để trưng bày.
- Chú ý mặt trong: mặt tiếp xúc thức ăn nên là men trơn, nhẵn, không hoạ tiết màu nổi.
- Đồ cổ, đồ cũ không rõ nguồn: không dùng đựng thức ăn, dù đẹp tới đâu.
Lưu ý: không có làng nào, thương hiệu nào nên được mặc định là "có chì" hay "không chì" chỉ qua lời đồn. Mỗi cơ sở, mỗi dòng sản phẩm, mỗi mẻ men khác nhau. Hỏi và xem thông tin của chính sản phẩm định mua.
Dấu hiệu nên ngừng dùng một chiếc bát
- Men ở chỗ hay đựng thức ăn chua bị mờ đi, sần, mất bóng.
- Sau khi rửa thấy lớp phấn trắng hoặc màu nhạt dần.
- Men nứt, bong, sứt mẻ ở mặt trong.
- Hoạ tiết màu ở mặt trong bị mòn.
Các dấu hiệu này không chứng minh có chì, nhưng cho thấy lớp men đã hư hỏng; chuyển chiếc bát đó sang đựng đồ khô, cắm bút, trồng cây.
Trên thị trường có que thử chì dùng tại nhà. Kết quả của chúng chỉ để tham khảo, phụ thuộc cách dùng; khi cần chắc chắn, mẫu phải được kiểm nghiệm ở phòng thí nghiệm.
Thói quen dùng đồ gốm an toàn
- Không ngâm, muối dưa, ngâm giấm, ngâm rượu trái cây lâu ngày trong đồ gốm không rõ nguồn.
- Không hâm thức ăn chua nhiều lần trong cùng một bát men màu.
- Bát đĩa cho trẻ nhỏ nên là loại có thông tin rõ ràng về an toàn thực phẩm.
- Đồ gốm men rạn đẹp nhưng các vết rạn dễ giữ cặn bẩn; rửa kỹ, phơi khô, hoặc dùng làm đồ trưng bày.
Với người tập làm gốm
Người mới tập không nên tự pha men từ nguyên liệu thô, càng không thử các công thức có chì, cadmi trôi nổi trên mạng. Ở lớp trải nghiệm, hãy hỏi:
- Men đang dùng là loại gì, nhà cung cấp có ghi dùng cho đồ đựng thực phẩm không.
- Mẻ nung có đủ nhiệt độ theo yêu cầu của men không.
- Sản phẩm của học viên có nên dùng ăn uống không, hay chỉ để trang trí.
Bột men khô cũng là nguồn bụi, nên khi tráng men, đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn, không ăn uống ở bàn men, rửa tay kỹ.
Góc nhìn hôm nay
Ở các làng gốm, nhiều cơ sở làm đồ gia dụng đã đầu tư men và lò để sản phẩm đạt yêu cầu an toàn thực phẩm, song song với dòng đồ trang trí, đồ mỹ nghệ. Người mua chỉ cần nhớ một nguyên tắc: đồ để ăn thì hỏi giấy tờ, đồ để ngắm thì cứ ngắm. Đến Bát Tràng, Phù Lãng hay Biên Hoà, hỏi thợ về men và nhiệt độ nung là câu chuyện thú vị, và cũng là cách chọn đồ đúng nhất.
Câu hỏi thường gặp
Bát gốm có chì không?
Tuỳ loại men và cách nung của từng cơ sở. Men pha cân đối, nung đủ nhiệt thì thôi rất ít; men pha sai, nung thiếu hoặc màu trang trí nhiệt độ thấp có thể thôi chì. Không nhìn bằng mắt mà biết được, nên hỏi thông tin an toàn thực phẩm của sản phẩm.
Làm sao biết bát gốm có an toàn để ăn không?
Chọn sản phẩm có nhãn, có thông tin nhà sản xuất và ghi dùng cho thực phẩm, hoặc được cơ sở xác nhận đạt yêu cầu an toàn thực phẩm. Đồ trang trí, đồ cổ, đồ lưu niệm không rõ nguồn không nên dùng đựng thức ăn.
Vì sao thức ăn chua làm tăng nguy cơ thôi chì?
Axit trong giấm, chanh, dưa muối, nước trái cây hoà tan kim loại trong men, nhất là khi nóng và đựng lâu. Vì vậy không nên ngâm, muối đồ chua trong đồ gốm không rõ nguồn.
Que thử chì tại nhà có chính xác không?
Que thử chỉ cho kết quả tham khảo và phụ thuộc cách dùng. Muốn kết luận chắc chắn, mẫu cần được kiểm nghiệm ở phòng thí nghiệm. Khi nghi ngờ, chuyển chiếc bát sang đựng đồ khô.
Đồ gốm cổ có dùng đựng thức ăn được không?
Không nên. Đồ cổ, đồ cũ không rõ thành phần men, có thể đã mòn hoặc nứt men, nên chỉ dùng để trưng bày. Đây là cách giữ cả sức khoẻ lẫn món đồ.