Bỏng ở xưởng thủ công phần lớn đến từ một sai lầm: tưởng vật đã nguội. Thép, đồng không còn đỏ vẫn có thể nóng vài trăm độ. Cách phòng là coi mọi thứ quanh lò là nóng, cầm bằng kìm, mặc đồ sợi tự nhiên và giày kín. Khi bị bỏng nhẹ, xả ngay nước mát sạch 15–20 phút, không bôi kem đánh răng, nước mắm hay mỡ; bỏng rộng, bỏng sâu, bỏng mặt, tay, mắt hoặc kim loại bắn vào mắt thì đi cấp cứu, gọi 115.
Vì sao "trông nguội" mà vẫn bỏng
Kim loại chỉ phát ánh sáng nhìn thấy khi đủ nóng. Trong chỗ tối, thép bắt đầu ánh đỏ sẫm từ khoảng 500°C; ngoài trời sáng, mắt người còn khó thấy ánh đỏ hơn nữa. Nghĩa là một thanh thép vừa hết đỏ vẫn có thể ở mức vài trăm độ, đủ gây bỏng sâu trong chưa tới một giây chạm tay.
Đồng còn đánh lừa hơn: nó dẫn nhiệt rất tốt, nên cầm vào phần "xa lò" của một vật đồng vẫn có thể bị bỏng vì nhiệt truyền dọc cả vật. Thợ rèn, thợ đúc làng nghề có một thói quen: không bao giờ chạm tay vào kim loại chưa rõ, luôn cầm bằng kìm, và đặt vật nóng ở một chỗ cố định mà ai trong xưởng cũng biết.
Các kiểu bỏng ở xưởng có lửa
| Kiểu bỏng | Hay xảy ra khi | Cách phòng |
|---|---|---|
| Chạm vật nóng | Nhặt phôi, dụng cụ, sản phẩm vừa làm | Dùng kìm; vật nóng để ở chỗ riêng; đánh dấu bằng phấn |
| Vảy sắt, xỉ bắn | Đập búa lên thép nóng, mài kim loại | Kính bảo hộ, quần áo kín, ống quần phủ ngoài giày |
| Kim loại lỏng bắn | Rót kim loại, khuôn hoặc dụng cụ ẩm | Khuôn khô hẳn, dụng cụ sấy nóng trước, chỉ thợ có kinh nghiệm rót |
| Hơi nước | Nhúng thép nóng vào nước khi trui | Đứng chếch, không cúi mặt trên thùng nước |
| Nhiệt bức xạ | Đứng sát cửa lò lâu | Giữ khoảng cách, tấm chắn nhiệt, nghỉ xen kẽ |
| Bỏng mắt | Vảy, hạt kim loại bắn; nhìn lâu vào lò sáng | Kính bảo hộ chống va đập; kính lọc phù hợp khi nhìn lò |
Trui là nung thép tới nhiệt độ nhất định rồi làm nguội thật nhanh trong nước hoặc dầu. Lúc nhúng, nước sôi bùng quanh thép tạo một luồng hơi bốc thẳng lên; dầu có thể bắt lửa trên mặt thùng. Đó là lý do thợ đứng chếch một bên và có nắp kim loại đậy thùng dầu ngay cạnh.
Quần áo và giày: lớp phòng tuyến thứ nhất
- Sợi tự nhiên: vải bông dày, vải bò, len. Vải tổng hợp như polyester, nylon chảy ra khi gặp nhiệt và dính vào da, làm vết bỏng sâu hơn.
- Tay áo dài, cài cổ tay; không xắn tay áo để lộ cẳng tay khi làm cạnh lò.
- Quần dài phủ ngoài giày: nếu ống quần nhét trong giày, hạt xỉ rơi vào sẽ kẹt lại sát da.
- Giày kín bằng da, đế dày; không dép, không giày vải lưới.
- Tạp dề da cho rèn, đúc.
- Tóc buộc gọn, không khăn quàng, không dây đeo lủng lẳng.
Xử trí ban đầu khi bị bỏng nhiệt
- Tách khỏi nguồn nhiệt. Bỏ vật nóng, lùi xa lò. Nếu quần áo bắt lửa: dừng lại, nằm xuống, lăn để dập lửa; người bên cạnh trùm chăn, khăn dày.
- Xả nước mát sạch 15–20 phút, nước vòi chảy nhẹ là tốt nhất. Không dùng nước đá, không chườm đá trực tiếp vì có thể làm tổn thương thêm.
- Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ ở vùng bị bỏng trước khi sưng.
- Không gỡ phần vải dính chặt vào vết bỏng; cắt quanh, để nguyên phần dính.
- Che nhẹ bằng gạc sạch hoặc màng bọc thực phẩm sạch đặt lỏng, không quấn chặt.
- Không chọc vỡ bóng nước.
Không bôi gì lên vết bỏng
Kem đánh răng, nước mắm, mỡ, dầu ăn, lòng trắng trứng, lá cây giã là những "mẹo" phổ biến nhưng sai. Chúng giữ nhiệt lại trong da, dễ gây nhiễm trùng và làm bác sĩ khó đánh giá vết bỏng. Nước mát sạch là đủ cho bước đầu.
Khi nào phải đi cấp cứu
Gọi 115 hoặc đến cơ sở y tế ngay khi:
- Vết bỏng rộng, ví dụ lớn hơn lòng bàn tay người bị bỏng.
- Bỏng sâu: da trắng bệch, cháy xém, đen, hoặc lại không thấy đau.
- Bỏng ở mặt, mắt, bàn tay, bàn chân, vùng khớp, bộ phận sinh dục.
- Kim loại nóng chảy dính vào da: không cố gỡ, làm mát bằng nước và đi viện.
- Người bị bỏng là trẻ em, người cao tuổi, hoặc có dấu hiệu choáng, khó thở.
- Vết bỏng bẩn, có dị vật; hỏi nhân viên y tế về phòng uốn ván.
Vật bắn vào mắt
Không dụi mắt, không cố lấy hạt kim loại ra bằng tăm, khăn hay nam châm. Nếu là bụi thường, có thể chớp mắt dưới vòi nước sạch nhẹ. Nếu là vảy kim loại nóng, xỉ, hoặc mắt đau nhiều, nhìn mờ: che nhẹ cả hai mắt bằng gạc sạch (để mắt bớt chuyển động) và đi cấp cứu ngay.
Sau sơ cứu: theo dõi vết bỏng nhẹ
Bỏng nhẹ là vết đỏ, đau rát, có thể có bóng nước nhỏ, diện tích nhỏ, không ở vùng nguy hiểm. Sau khi xả nước và che sạch, vẫn cần để ý trong những ngày sau:
- Giữ vết bỏng sạch, khô, tránh cọ xát; không làm việc với đất, than, dầu bằng tay đang bỏng.
- Dấu hiệu nhiễm trùng: sưng nóng lan rộng, chảy dịch đục, mùi hôi, sốt. Gặp các dấu hiệu này thì đi khám, không tự xử lý.
- Đau tăng dần thay vì giảm sau một hai ngày cũng là lý do đi khám.
- Không tự mua thuốc bôi theo lời mách; hỏi nhân viên y tế hoặc dược sĩ về cách chăm sóc phù hợp.
Cuối mỗi lần có người bị bỏng, xưởng nên dừng vài phút để xem vì sao xảy ra: vật nóng đặt sai chỗ, lối đi chật, người mới chưa được dặn. Sửa nguyên nhân quan trọng hơn trách người bị bỏng.
Bố trí xưởng để bớt bỏng
- Lối đi quanh lò thông thoáng, không vật cản dưới chân.
- Một chỗ đặt vật nóng cố định, bề mặt chịu nhiệt, xa lối đi.
- Vòi nước sạch hoặc xô nước sạch gần chỗ làm để xả vết bỏng; nước này khác với nước trui và tuyệt đối không để gần khu rót kim loại.
- Hộp sơ cứu đặt ở chỗ ai cũng thấy, có gạc vô trùng, băng, màng bọc sạch.
- Bình chữa cháy phù hợp và chăn chống cháy.
- Khi có trẻ em hay khách tham quan: vạch đứng xem cách xa lò, người lớn giữ tay trẻ.
Góc nhìn hôm nay: học từ thói quen của thợ làng nghề
Ở các làng rèn như Đa Sỹ (Hà Nội), Vân Chàng (Ninh Bình), hay làng đúc như Tống Xá, người ngoài thường ngạc nhiên vì thợ làm việc gần lửa mà ít bị bỏng. Bí quyết không nằm ở da tay dày mà ở thói quen: mỗi vật có chỗ của nó, kìm luôn trong tay, không ai đưa tay ngang lò của người khác, người đứng xem bị nhắc lùi lại. Người mới tập nên học thói quen ấy trước khi học kỹ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Bị bỏng do kim loại nóng nên làm gì đầu tiên?
Tách khỏi nguồn nhiệt, xả nước mát sạch lên vết bỏng 15–20 phút và tháo nhẫn, vòng trước khi sưng. Che nhẹ bằng gạc sạch. Bỏng rộng, sâu hoặc ở mặt, tay, mắt thì gọi 115.
Có nên bôi kem đánh răng lên vết bỏng không?
Không. Kem đánh răng, nước mắm, mỡ, dầu giữ nhiệt trong da, dễ gây nhiễm trùng và làm khó đánh giá vết bỏng. Chỉ dùng nước mát sạch cho bước sơ cứu đầu tiên.
Thép không còn đỏ thì đã nguội chưa?
Chưa chắc. Thép chỉ ánh đỏ từ khoảng 500°C trong chỗ tối, nên thép hết đỏ vẫn có thể nóng vài trăm độ. Luôn cầm bằng kìm và coi mọi vật cạnh lò là nóng.
Vì sao làm rèn không nên mặc áo vải tổng hợp?
Vải tổng hợp như polyester, nylon chảy ra khi gặp nhiệt, dính vào da và làm vết bỏng sâu hơn. Nên mặc vải bông dày, vải bò, đeo tạp dề da khi làm gần lò.
Kim loại bắn vào mắt phải làm sao?
Không dụi, không tự lấy ra. Che nhẹ cả hai mắt bằng gạc sạch và đi cấp cứu ngay, gọi 115 nếu cần. Đeo kính bảo hộ chống va đập là cách phòng tốt nhất.