Lò đốt than, củi, ga đều có thể sinh khí CO, một khí không màu, không mùi, gây ngộ độc và có thể tử vong khi tích tụ trong chỗ kín. Lò điện không đốt nhiên liệu nhưng vẫn thải khí và khói từ đất, men khi nung. Nguyên tắc an toàn: đặt lò nơi thoáng hoặc có hút khí ra ngoài, không bao giờ ngủ hay nghỉ cạnh lò đang nóng trong phòng kín, lắp máy báo CO, và khi thấy đau đầu, chóng mặt, buồn nôn quanh lò thì ra ngay chỗ thoáng, gọi 115 nếu nặng.
CO sinh ra từ đâu trong xưởng thủ công
Khi nhiên liệu cháy đủ ôxy, sản phẩm chính là CO₂ và hơi nước. Khi cháy thiếu ôxy, một phần carbon chỉ ôxy hoá tới CO. Trong xưởng thủ công, tình trạng thiếu ôxy xảy ra thường xuyên, có khi do vô tình, có khi do cố ý:
- Lò rèn than: lớp than dày giữa lò cháy thiếu ôxy, tạo CO; quạt bễ thổi mạnh thì đỡ hơn, ủ lửa thì nhiều hơn.
- Lò gốm đốt củi, đốt ga: giai đoạn khử là lúc thợ cố ý giảm không khí vào lò.
- Bếp than, than tổ ong để sưởi, nấu, ủ ấm trong phòng đóng kín: nguồn ngộ độc CO hay gặp trong đời sống, nhất là mùa lạnh.
- Đốt đất sét, đồ gốm trong hố, trong thùng ở sân hẹp, sát nhà.
Lửa khử: khi nghề gốm cần chính khí CO
Men ngọc, men xanh của nhiều dòng gốm có màu nhờ sắt ôxít trong lửa khử. Thợ giảm gió vào lò, lửa thiếu ôxy sinh nhiều CO; CO "giành" ôxy từ sắt ôxít trong men, làm sắt chuyển sang dạng cho màu xanh. Cùng một loại men, nung lửa ôxy hoá thường ra màu vàng nâu, nung lửa khử ra màu xanh.
Đây là ví dụ đẹp của khoa học vật liệu trong tay thợ, và cũng là lúc nguy hiểm: trong giai đoạn khử, khí CO và lửa thừa trào ra ở cửa lò, lỗ quan sát, ống khói. Lò truyền thống ở làng nghề thường nằm ở nơi riêng, mái cao, thoáng gió chính vì vậy. Người đứng xem nên giữ khoảng cách, không đứng đầu hướng gió từ cửa lò.
Lò điện cũng cần thông gió
Lò điện không đốt nhiên liệu nên không tạo CO từ lửa. Nhưng đất và men khi nung vẫn thải ra:
- Hơi nước và khí từ chất hữu cơ cháy trong đất, trong các lớp vẽ, keo dán; giai đoạn này có thể sinh cả CO, khói và mùi khét.
- Khí chứa lưu huỳnh, flo từ một số khoáng trong đất và men ở nhiệt độ cao, gây kích ứng mắt, mũi, họng và ăn mòn kim loại trong phòng.
- Khói từ màu, men trang trí khi nung.
Vì vậy lò điện nên đặt ở phòng riêng hoặc gara thoáng, có quạt hút ra ngoài hoặc bộ hút gắn với lò, cách xa phòng ngủ. Không đặt lò nung trong phòng ở, phòng ngủ, căn hộ kín.
Bảng tóm tắt: loại lò, khí thải, cách làm
| Loại lò | Khí, khói chính | Biện pháp |
|---|---|---|
| Lò rèn than | CO, khói, bụi than | Chụp hút khói hoặc ống khói, xưởng mở thoáng, không ủ than trong phòng kín |
| Lò rèn ga, lò gốm ga | CO khi cháy thiếu gió, nguy cơ rò ga | Thông gió, kiểm tra van và ống dẫn, không để bình ga sát lò |
| Lò gốm củi | CO, khói, bụi mịn, đặc biệt lúc khử | Lò ở khu riêng, xa nhà ở; người xem đứng xa cửa lò |
| Lò điện nung gốm | Khói hữu cơ, khí lưu huỳnh, flo, có thể có CO | Phòng riêng, quạt hoặc bộ hút ra ngoài, không đặt trong phòng ở |
| Lò nướng đất polymer | Khói khi quá nhiệt | Đúng nhiệt độ hãng, mở cửa sổ, bật quạt hút |
Nhận biết ngộ độc CO
CO gắn với huyết sắc tố trong máu mạnh hơn ôxy rất nhiều lần, chiếm chỗ của ôxy, khiến cơ thể thiếu ôxy dù vẫn thở bình thường. Dấu hiệu thường gặp:
- Đau đầu âm ỉ, chóng mặt, buồn nôn, mệt.
- Lơ mơ, lú lẫn, phản ứng chậm.
- Nặng hơn: ngất, co giật, hôn mê.
Dấu hiệu dễ nhầm với cảm, mệt do nóng. Gợi ý quan trọng: nhiều người cùng chỗ cùng thấy khó chịu, hoặc đỡ hẳn khi ra khỏi xưởng. Người ngủ thì không nhận ra mình đang ngộ độc; đó là lý do tuyệt đối không ngủ cạnh lò, bếp than trong phòng kín.
Xử trí khi nghi ngộ độc CO
- Ra khỏi khu vực, ra chỗ không khí trong lành ngay.
- Mở cửa, tắt nguồn nhiên liệu nếu làm được nhanh và an toàn. Nếu nghi rò ga, không bật tắt công tắc điện, không đánh lửa.
- Gọi 115 khi có người lơ mơ, ngất, khó thở, đau ngực, hoặc khi người bị là trẻ em, phụ nữ mang thai, người cao tuổi.
- Không tự lao vào phòng kín đầy khói để cứu người khi không có khả năng ra nhanh; gọi người hỗ trợ.
- Kể cả khi đã đỡ, nên đi khám để được đánh giá, vì ngộ độc CO có thể để lại ảnh hưởng muộn.
Bố trí thông gió cho xưởng nhỏ
- Không khí vào thấp, ra cao: khí nóng và khói bốc lên, nên lỗ thoát đặt cao trên mái hoặc tường, cửa lấy gió đặt thấp ở phía đối diện.
- Chụp hút ngay trên lò hiệu quả hơn quạt thổi chung cả phòng.
- Không đóng kín cửa khi lò còn nóng, kể cả lúc nghỉ trưa, lúc trời lạnh.
- Máy báo CO đặt trong xưởng và ở phòng gần nhất nơi có người ngủ; thay pin, thử định kỳ.
- Không để nhiên liệu, đồ dễ cháy sát lò.
- Kiểm tra ống khói: tắc muội, tổ chim, gạch sập làm khói dội ngược.
Mùa lạnh: lúc thông gió hay bị bỏ quên
Ở miền Bắc, mùa đông là lúc xưởng hay đóng kín cửa cho ấm, và cũng là lúc nhiều người tận dụng hơi ấm của lò đang nguội dần để ngồi nghỉ, ngủ trưa. Than còn âm ỉ trong lò rèn, lò gốm vừa tắt lửa vẫn có thể sinh CO nhiều giờ. Thói quen nên giữ:
- Không mang than đang cháy, than tổ ong vào phòng kín để sưởi.
- Không ngồi nghỉ, không ngủ trong phòng có lò vừa tắt khi cửa đóng.
- Mặc ấm thay vì đóng kín cửa xưởng.
- Nếu xưởng có gác xép, phòng nghỉ phía trên lò, đó là chỗ khí nóng và khói dồn lên; không dùng làm chỗ ngủ.
Góc nhìn hôm nay
Ở các làng gốm, việc chuyển từ lò củi, lò than sang lò ga, lò điện đã giảm khói bụi đáng kể, nhưng không xoá được nhu cầu thông gió. Khi tới Bát Tràng, Phù Lãng, Biên Hoà hay các làng rèn, hãy để ý lò đặt ở đâu, ống khói cao bao nhiêu, mái có lỗ thoát không. Đó là cách đọc mức độ an toàn của một xưởng nhanh nhất. Với người tập ở nhà, nhớ một câu: có lửa, có lò thì phải có gió, và không ngủ cạnh lò.
Câu hỏi thường gặp
Khí CO là gì và vì sao nguy hiểm?
CO là khí không màu, không mùi sinh ra khi nhiên liệu cháy thiếu ôxy. CO chiếm chỗ ôxy trong máu, gây đau đầu, chóng mặt, lơ mơ, có thể hôn mê và tử vong. Vì không ngửi thấy, người trong phòng kín thường không biết mình đang ngộ độc.
Lò nung gốm điện có sinh khí độc không?
Lò điện không tạo CO từ lửa, nhưng đất và men khi nung thải ra khói hữu cơ, khí chứa lưu huỳnh, flo và có thể có CO. Lò điện cần đặt ở phòng riêng có hút khí ra ngoài, không đặt trong phòng ở, phòng ngủ.
Lửa khử trong nung gốm là gì?
Lửa khử là khi thợ giảm không khí vào lò để lửa thiếu ôxy, sinh nhiều CO. CO lấy ôxy từ ôxít kim loại trong men, như sắt ôxít, làm men ngọc lên màu xanh. Giai đoạn này nhiều CO trào ra cửa lò nên cần thoáng gió và giữ khoảng cách.
Dấu hiệu ngộ độc khí CO là gì?
Đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, mệt, lơ mơ; nặng thì ngất, co giật, hôn mê. Nhiều người cùng chỗ cùng khó chịu hoặc đỡ khi ra ngoài là dấu hiệu gợi ý. Ra chỗ thoáng ngay và gọi 115 nếu có người lơ mơ, ngất.
Có nên ngủ gần lò rèn, lò nung để trông lửa không?
Không. Người ngủ không nhận ra triệu chứng ngộ độc CO. Lò cần người trông thì người trông phải thức, ở nơi thoáng, có máy báo CO, và thay ca để nghỉ ở chỗ cách xa lò.