Thanh Hà là làng gốm đất nung bên sông Thu Bồn, ở phía tây phố cổ Hội An, nay thuộc TP Đà Nẵng (Quảng Nam cũ). Làng làm gạch, ngói, lu, nồi, chậu và tượng nhỏ bằng đất sét đỏ nung ở nhiệt độ thấp, không phủ men. Ngói âm dương và gạch của làng gắn với những mái nhà phố cổ, và việc trùng tu Hội An đến nay vẫn cần tay thợ Thanh Hà.
Làng đất nung bên phố cảng
Theo truyền thống làng, nghề gốm Thanh Hà có từ nhiều thế kỷ trước, gắn với thời Hội An là thương cảng sầm uất. Phố cảng cần gạch ngói để xây nhà, cần lu chum để chứa nước và hàng hoá, cần nồi niêu cho đời sống hằng ngày. Một làng gốm ngay cạnh đó, có đất sét ven sông và thuyền chở hàng, là lời giải tự nhiên.
Khi Hội An không còn là cảng lớn, làng vẫn giữ nghề nhờ nhu cầu gạch ngói và đồ gia dụng của vùng xung quanh. Từ khi phố cổ trở thành điểm du lịch, Thanh Hà có thêm hướng làm đồ lưu niệm, tượng đất nung và đón khách tập nặn.
Đất ruộng ven sông và cách xử lý
Đất làm gốm Thanh Hà là sét lấy từ ruộng, bãi ven sông trong vùng. Đất có màu xám khi ướt, khi nung chuyển sang đỏ cam vì có sắt. Đây là màu quen thuộc của ngói Hội An.
Các bước xử lý đất truyền thống khá công phu:
- Ủ đất trong hố ngâm nước để đất mềm đều, rác và rễ cây nổi lên được vớt đi.
- Nhào, giẫm cho đất nhuyễn và đuổi bọt khí. Trước đây người ta dùng chân, dùng trâu giẫm đất; nay nhiều nơi dùng máy nhào.
- Lọc bỏ sạn bằng tay khi vắt đất, vì hạt sạn to là điểm nứt khi nung.
- Ủ lại để đất "chín", độ ẩm đều trong cả khối trước khi tạo hình.
Đất đỏ ven sông chịu nhiệt thấp hơn đất làm sành. Nếu đẩy lửa quá cao, đồ dễ méo, phồng. Vì vậy Thanh Hà làm đất nung, không làm sành, và đó là lựa chọn hợp với đất chứ không phải vì thiếu kỹ thuật.
Tạo hình: bàn xoay, khuôn và nặn tay
Đồ tròn trên bàn xoay
Lu, chậu, bình, nồi được vuốt trên bàn xoay. Ở các làng gốm miền Trung xưa, bàn xoay thường do một người khác quay giúp hoặc thợ dùng chân đẩy, tay vuốt đất. Thợ giỏi vuốt được thành đều, miệng tròn, chỉ cần nhìn và miết.
Gạch, ngói bằng khuôn
Gạch và ngói dùng khuôn gỗ. Đất được nén vào khuôn, gạt mặt, rút khuôn. Ngói âm dương có dáng cong, phơi trên giá cho khô đều mà không vênh. Vênh một chút khi phơi là mái nhà sẽ hở khe khi lợp.
Tượng và đồ nhỏ nặn tay
Tượng nhỏ, con giống, còi đất là đồ nặn tay hoặc ép khuôn, hợp với khách du lịch và với lớp trải nghiệm.
Lò nung và nhiệt độ
Đồ Thanh Hà nung trong lò đốt củi, nhiệt độ của đất nung, thường dưới khoảng 1.000°C. Ở nhiệt độ này, nước liên kết trong đất sét đã thoát hết, đất biến đổi không quay lại thành bùn được nữa, nhưng xương chưa kết khối. Xương còn xốp, hút nước.
Chính sự xốp ấy có ích cho ngói: ngói đất nung hút ẩm rồi nhả ẩm, giúp mái thoáng. Nhưng ngói phải được nung đủ chín. Ngói non lửa hút quá nhiều nước, mau rêu và dễ vỡ khi gặp nắng mưa liên tục. Thợ phân loại ngói sau khi ra lò bằng màu (đỏ đều là chín tới, nhạt màu là non) và bằng tiếng gõ.
Lò củi để lại vệt đen xám trên một số viên, chỗ khói và lửa liếm vào. Trong trùng tu, những viên có sắc không đều như vậy lại giúp mái mới hoà với mái cũ.
Đất nung dùng khác sành thế nào
Người mua đồ Thanh Hà nên biết đất nung có tính chất riêng, không phải "sành hạng hai".
- Hút nước: chậu đất nung tưới xong thấy thân chậu sẫm lại, đó là nước thấm vào xương. Cây trồng chậu đất nung thoáng rễ hơn nhưng khô nhanh hơn.
- Chịu sốc nhiệt: đồ đất nung xốp thường chịu thay đổi nhiệt tốt hơn đồ đặc chắc cùng độ dày, vì vậy nồi đất xưa đặt thẳng lên bếp củi. Dù vậy, không nên đặt nồi lạnh lên lửa to ngay, hay đổ nước lạnh vào nồi đang nóng.
- Độ bền va đập: thấp hơn sành, cạnh dễ mẻ. Đặt đồ lên bề mặt có lót, không chồng đồ nặng lên.
- Bám bẩn: mặt xốp dễ ngấm dầu mỡ, màu. Đồ trang trí nên lau khô, không ngâm xà phòng lâu.
Ngói Thanh Hà và mái phố cổ
Mái nhà cổ Hội An lợp ngói âm dương: một lớp ngói ngửa, một lớp úp lên khe, gắn bằng vữa. Lớp ngói nặng, dày, chắn nắng nóng và mưa lớn của miền Trung. Theo thời gian, ngói vỡ, mục vữa, phải thay từng phần.
Khi trùng tu, người ta cần ngói có kích thước, độ cong và màu gần với ngói cũ. Đó là lý do làng gốm ngay cạnh phố cổ vẫn giữ được việc làm gạch ngói truyền thống. Một kỹ năng tưởng là "thường" như làm viên ngói lại là thứ di sản cần để giữ một di sản khác.
Thanh Hà hôm nay
Làng hiện vừa sản xuất vừa đón khách. Có những xưởng cho khách tập vuốt trên bàn xoay, nặn con giống; có công viên đất nung trưng bày mô hình công trình bằng đất nung và giới thiệu nghề. Nhiều hộ làm đồ lưu niệm bên cạnh gạch ngói, chậu cảnh.
| Sản phẩm | Tạo hình | Điểm cần đạt | Kiểm tra khi mua |
|---|---|---|---|
| Ngói âm dương | Khuôn gỗ, phơi giá | Không vênh, chín đều | Màu đỏ đều, gõ kêu không rè |
| Gạch | Khuôn gỗ | Đặc, vuông cạnh | Không nứt chân chim, không nhạt màu |
| Lu, chậu | Bàn xoay | Thành đều, đáy chắc | Đặt phẳng, không cập kênh, không nứt đáy |
| Tượng, con giống | Nặn tay, ép khuôn | Khô đều, không nổ khi nung | Không có vết nứt chỗ nối tay, chân |
Góc nhìn hôm nay: tập nặn ở Thanh Hà cần biết gì
- Hỏi trước lớp có nung đồ cho khách không, bao lâu thì lấy, có gửi đi được không. Đồ đất nung mới nặn phải phơi khô hẳn mới vào lò, nên không mang về ngay được.
- Trẻ từ 8 tuổi có thể tập nặn, vuốt cùng người lớn. Giữ tay ướt, rửa tay sau buổi tập, không để trẻ cho đất vào miệng.
- Bụi: đất ướt không gây bụi, nhưng đất khô rơi vãi bị giẫm vụn sẽ thành bụi mịn. Ở xưởng, chỗ nào khô bụi thì lau ướt, không quét khô.
- Lò: không lại gần lò đang đốt, không chạm vào đồ vừa ra lò.
- Dùng đồ mua về: chậu, lu đất nung hợp trồng cây, trang trí; đồ đựng nước uống hoặc nấu ăn thì hỏi người làm có dùng được cho việc đó không.
Muốn hiểu hơn mối liên hệ giữa làng nghề và đô thị cổ, có thể xem các trưng bày về kiến trúc và nghề thủ công tại Hội An, và đọc các khảo cứu về làng nghề xứ Quảng.
Câu hỏi thường gặp
Làng gốm Thanh Hà ở đâu?
Thanh Hà nằm bên sông Thu Bồn, phía tây phố cổ Hội An. Trước thuộc tỉnh Quảng Nam, nay thuộc TP Đà Nẵng sau sáp nhập năm 2025.
Gốm Thanh Hà là loại gốm gì?
Là đồ đất nung: làm từ đất sét đỏ ven sông, nung ở nhiệt độ thấp, thường dưới khoảng 1.000°C, không phủ men. Sản phẩm gồm gạch, ngói, lu, chậu, nồi và tượng nhỏ.
Vì sao gốm Thanh Hà có màu đỏ cam?
Đất sét ở đây có sắt. Khi nung trong lò có đủ không khí, sắt chuyển thành ôxít có màu đỏ, nên đồ ra lò mang màu đỏ cam. Chỗ khói lửa liếm vào có thể có vệt xám đen.
Ngói Thanh Hà liên quan gì đến phố cổ Hội An?
Nhiều mái nhà phố cổ lợp ngói âm dương bằng đất nung, và khi trùng tu cần ngói có kích thước, độ cong, màu gần với ngói cũ. Thợ Thanh Hà làm loại ngói này nên làng gắn bó với việc giữ gìn phố cổ.
Đi Thanh Hà có được tự nặn gốm không?
Có, nhiều xưởng mở lớp cho khách vuốt trên bàn xoay hoặc nặn con giống. Đồ phải phơi khô rồi mới nung, nên hỏi trước cơ sở về thời gian và cách nhận lại sản phẩm.