Gốm đỏ Vĩnh Long là gạch, ngói và đồ gốm đất nung màu đỏ cam làm từ đất phù sa ven sông Cổ Chiên, tập trung ở vùng Mang Thít. Dấu hiệu dễ nhận nhất là hàng trăm lò nung hình vòm khổng lồ, xây bằng gạch, mọc dọc sông và kênh Thầy Cai, đốt bằng trấu. Vùng này thường được gọi vui là "vương quốc gạch gốm đỏ", dù nhiều lò nay đã nguội.
Vì sao miền Tây làm gạch gốm đỏ
Đồng bằng sông Cửu Long thừa đất phù sa và thừa trấu, hai thứ quyết định nghề gạch gốm Mang Thít.
- Đất: phù sa sông Cổ Chiên lắng ở ruộng, bãi ven sông là sét mịn, dẻo, có sắt. Nung lên cho màu đỏ cam. Đất này không chịu được nhiệt cao như đất làm sành, nhưng rất hợp làm gạch, ngói và đồ đất nung.
- Nhiên liệu: vùng lúa thải ra rất nhiều trấu. Trấu cháy âm ỉ, đều, sinh nhiệt ổn định trong thời gian dài, hợp với lò lớn nung chậm.
- Đường chở: sông và kênh dày đặc. Ghe chở đất và trấu vào, chở gạch ngói, chậu ra các tỉnh và ra cảng.
Không có mỏ đất trắng, không có rừng củi lớn, miền Tây không đi theo đường gốm men như miền Đông Nam Bộ. Nó chọn con đường của chính đất và trấu.
Lò vòm Mang Thít: một cỗ máy nhiệt xây bằng gạch
Lò ở Mang Thít to và cao, mặt ngoài bo tròn như một ngọn đồi gạch, có lỗ thông khói trên đỉnh và cửa lò để chất hàng. Hình vòm có lý do kỹ thuật: vòm chịu lực tốt nên xây được buồng lớn mà không cần cột giữa, và giữ nhiệt đều hơn so với buồng vuông góc cạnh.
Tường lò dày giữ nhiệt lâu. Trấu được đưa vào các miệng lò ở chân, cháy âm ỉ, hơi nóng lan lên khắp khối gạch mộc xếp bên trong. Một mẻ gạch đòi hỏi nhiều ngày đốt liên tục và nhiều ngày nữa để nguội, người canh lò phải thay nhau thêm trấu cả đêm.
Thợ lò đọc mẻ nung qua màu lửa ở miệng lò, màu khói trên đỉnh và thời gian đã đốt. Khói đen đặc lúc đầu là lúc hơi nước và chất hữu cơ thoát ra; khói nhạt dần khi lò vào giai đoạn nóng đều.
Từ đất bùn tới viên gạch, chiếc chậu
Gạch, ngói
Đất được ngâm, nhào (nay chủ yếu bằng máy), ép qua máy đùn hoặc khuôn thành viên gạch, ngói, phơi khô dưới mái che hoặc ngoài sân rồi mới vào lò. Gạch mộc chưa khô hẳn mà vào lò là nổ, nứt vì hơi nước bên trong.
Gốm đỏ
Gốm đỏ gồm chậu hoa, bình, đồ trang trí sân vườn, làm bằng khuôn hoặc vuốt tay, có khắc, đắp hoạ tiết. Phần lớn không men, giữ màu đỏ của đất. Gốm đỏ Vĩnh Long được làm khá nhiều cho thị trường xuất khẩu như chậu cây cảnh.
Vì sao màu đỏ
Sắt trong đất phù sa, khi nung trong lò có dư không khí, chuyển thành ôxít sắt màu đỏ. Viên nào gần chỗ thiếu không khí, khói nhiều thì sắc sẫm hơn, có vệt đen. Viên non lửa có màu cam nhạt, gõ đục, hút nước nhiều.
Trấu: thứ nhiên liệu hợp với lò lớn
Trấu là vỏ hạt lúa, nhẹ, khô, cháy âm ỉ chứ không bùng lên như củi. Điều đó hợp với lò gạch: gạch mộc cần được nâng nhiệt chậm để hơi nước trong lõi kịp thoát, rồi giữ nhiệt lâu để cả khối hàng chín đều. Một ngọn lửa củi mạnh dễ làm lớp gạch sát lửa quá lửa trong khi lớp xa còn non.
Trấu cũng để lại tro nhiều. Tro trấu giàu silic, được người làm vườn và người làm nghề khác tận dụng. Mặt trái là bụi tro bay mịn quanh lò; bụi này cũng nên tránh hít lâu, người làm nghề thường che mũi miệng khi cào tro.
Ngày nay một số cơ sở chuyển sang lò kiểu mới, dùng than hoặc nhiên liệu khác có hệ thống xử lý khói. Lò vòm đốt trấu truyền thống vì vậy càng hiếm, và mỗi lò còn đốt là một mẫu sống của cách làm cũ.
Lò nguội dần và những câu hỏi về môi trường
Từ khoảng những năm 2010, nhiều lò ở Mang Thít ngừng đốt. Nguyên nhân thường được nhắc tới là nhu cầu gạch nung giảm khi có gạch không nung và vật liệu mới, chính sách hạn chế lò thủ công gây ô nhiễm, và đất sét ven sông không thể khai thác mãi.
Lò đốt trấu sinh nhiều khói bụi. Người sống gần lò, nhất là trẻ em và người già, chịu ảnh hưởng của khói. Bên trong lò kín còn có khí CO, một khí không màu không mùi, nguy hiểm khi tích tụ. Đây là một lý do khiến người làm nghề không ngủ gần miệng lò đang đốt, và vì sao khách không nên chui vào lòng lò khi chưa được người trong nghề cho phép.
Lò cũ thành cảnh quan
Những dãy lò vòm đỏ nâu, phủ rêu, bên sông là cảnh rất riêng của Mang Thít. Địa phương có định hướng giữ lại một phần lò làm điểm tham quan, gắn với du lịch sông nước. Một số lò còn đốt, một số đã thành nơi chụp ảnh, một số bị dỡ dần.
Nếu ghé, nên đi ghe dọc kênh để nhìn cả dãy lò từ mặt nước, rồi lên bờ vào một cơ sở còn làm gốm đỏ để xem khâu tạo hình và phơi. Hỏi trước người chủ xem lò nào an toàn để vào, vì lò cũ bỏ lâu có thể có gạch lở.
Mang Thít trong bức tranh gốm Nam Bộ
| Tiêu chí | Mang Thít (Vĩnh Long) | Lái Thiêu (TP Hồ Chí Minh) | Biên Hoà (Đồng Nai) |
|---|---|---|---|
| Đất | Phù sa sông, giàu sắt | Đất sét, cao lanh miền Đông | Đất trắng và đất đỏ miền Đông |
| Nhiên liệu truyền thống | Trấu | Củi | Củi |
| Lò | Lò vòm lớn | Lò rồng dài trên dốc | Lò củi, sau lò hiện đại |
| Sản phẩm | Gạch, ngói, gốm đỏ không men | Đồ gia dụng có men | Gốm mỹ nghệ men màu |
| Màu chủ đạo | Đỏ cam của đất | Men trắng, men màu | Men xanh đồng, nhiều màu |
Góc nhìn hôm nay: chọn và dùng gốm đỏ
- Chậu trồng cây: gốm đỏ không men thoáng khí, hút ẩm, hợp với cây cần rễ thoáng. Chậu xốp cũng khô nhanh hơn, nên tưới đều hơn chậu men.
- Kiểm tra chín lửa: gõ nghe tiếng; nhỏ nước lên mặt, chậu non lửa hút rất nhanh và về lâu dễ mủn, bong lớp mặt.
- Mùa lạnh, mưa nhiều: đất nung hút nước rồi khô liên tục có thể đóng rêu, nổi muối trắng. Lau bằng bàn chải ướt, không dùng hoá chất tẩy mạnh.
- Đặt chậu: kê chậu lên chân đế để thoát nước, tránh chậu ngâm nước lâu ngày.
- Không dùng chậu, đồ trang trí để đựng thức ăn.
Mang Thít là một ví dụ rõ về chuyện vật liệu quyết định nghề: đất phù sa không làm được sứ, nhưng làm được những viên gạch, những chiếc chậu bền đỏ đã đi khắp nơi.
Câu hỏi thường gặp
Gốm đỏ Vĩnh Long ở đâu?
Tập trung ở vùng Mang Thít, dọc sông Cổ Chiên và kênh Thầy Cai, tỉnh Vĩnh Long. Đây là vùng có hàng trăm lò gạch gốm hình vòm, nhiều lò nay đã ngừng đốt.
Vì sao gốm Vĩnh Long có màu đỏ?
Đất phù sa ở đây chứa sắt. Khi nung trong lò có đủ không khí, sắt chuyển thành ôxít sắt màu đỏ, nên gạch, ngói và gốm đỏ có màu đỏ cam đặc trưng.
Lò gạch Mang Thít đốt bằng gì?
Truyền thống đốt bằng trấu, phụ phẩm dồi dào của vùng lúa. Trấu cháy âm ỉ, sinh nhiệt đều trong nhiều ngày, hợp với lò vòm lớn nung chậm.
Vì sao nhiều lò gạch Mang Thít ngừng hoạt động?
Nhu cầu gạch nung giảm khi có vật liệu mới, chính sách hạn chế lò thủ công gây ô nhiễm khói bụi, và nguồn đất sét ven sông bị hạn chế. Nhiều lò được giữ lại như cảnh quan du lịch.
Chậu gốm đỏ có tốt cho cây không?
Chậu đất nung không men thoáng khí và hút ẩm, giúp rễ thoáng, nhưng đất trong chậu khô nhanh hơn. Nên kê chậu cho thoát nước và chọn chậu chín lửa, gõ kêu chắc.