Gốm Biên Hoà (Đồng Nai) và gốm Lái Thiêu (TP Hồ Chí Minh, thuộc Bình Dương cũ) là hai dòng gốm lớn của Nam Bộ nhưng đi hai hướng khác nhau. Biên Hoà gắn với một trường mỹ nghệ lập đầu thế kỷ 20, nổi tiếng với men màu xanh đồng và lối khắc, đắp nổi rồi phủ men. Lái Thiêu là gốm của các lò người Hoa, chuyên đồ dùng hằng ngày như tô chén, lu, chậu, nung trong những lò dài nằm trên dốc gọi là lò rồng.
Đất miền Đông: vì sao gốm Nam Bộ tập trung ở đây
Vùng Biên Hoà, Thủ Dầu Một, Lái Thiêu nằm trên vùng đất đồi thấp miền Đông Nam Bộ, có mỏ đất sét và cao lanh, có rừng cung cấp củi, và có sông Đồng Nai, sông Sài Gòn để chở hàng ra Sài Gòn – Chợ Lớn, nơi bán và xuất hàng. Từ thế kỷ 18–19, khi cư dân người Việt và người Hoa tụ về vùng này, các lò gốm mọc dọc theo những con sông ấy.
Đồng bằng sông Cửu Long thì khác: đất phù sa mịn hợp làm gạch ngói, đồ đất nung, nhưng ít đất trắng chịu nhiệt cao. Vì vậy gốm men của Nam Bộ tập trung ở miền Đông, còn miền Tây mạnh về gạch, gốm đỏ như vùng Mang Thít.
Gốm Biên Hoà: từ trường mỹ nghệ tới dòng gốm riêng
Trường mỹ nghệ đầu thế kỷ 20
Năm 1903, một trường dạy nghề thủ công mỹ nghệ được lập ở Biên Hoà, ban đầu dạy nhiều nghề, sau tập trung mạnh vào gốm và đúc đồng. Trường đào tạo thợ theo lối có bài bản: vẽ, tạo mẫu, pha men, nung. Từ đây hình thành một phong cách gốm mà người ta quen gọi là "gốm Biên Hoà", kết hợp kỹ thuật của thợ địa phương với kiến thức men và lò học từ phương Tây.
Trường ấy qua nhiều lần đổi tên và đổi hệ đào tạo, đến nay vẫn là một cơ sở đào tạo mỹ thuật ứng dụng ở Đồng Nai.
Men xanh đồng và kỹ thuật khắc, đắp nổi
Đặc trưng dễ nhận nhất của gốm Biên Hoà là các loại men màu, nổi bật là men xanh lục có gốc đồng mà người địa phương quen gọi là "men đồng trổ". Về hoá học, ôxít đồng trong men nung ở lửa có dư không khí cho màu xanh lục; men chảy dày ở chỗ trũng thì đậm, mỏng ở chỗ nổi thì nhạt.
Thợ Biên Hoà tận dụng điều đó bằng cách khắc chìm, đắp nổi hình lên mộc trước khi phủ men. Men đọng ở chỗ khắc sâu thành màu đậm, chảy mỏng ở chỗ nổi để lộ màu sáng, hình hiện ra nhờ chính độ dày men. Kỹ thuật này đòi hỏi kiểm soát độ chảy của men: men chảy quá thì xoá mất nét, chảy ít thì hình không nổi.
Gốm Biên Hoà dùng cả xương đất trắng lẫn đất đỏ, nung ở nhiệt độ của sành – gốm men. Sản phẩm gồm chậu, lọ, đôn, tượng, đồ trang trí kiến trúc.
Gốm Lái Thiêu: tô chén, lu, chậu cho cả vùng
Lò của người Hoa
Gốm Lái Thiêu, cùng với các lò ở Tân Phước Khánh, Chánh Nghĩa (Thủ Dầu Một) mà người ta thường gộp chung là "gốm Bình Dương", phần lớn do các nhóm thợ người Hoa lập ra. Mỗi nhóm mang kỹ thuật lò, men và kiểu dáng từ quê gốc của họ ở Quảng Đông, Phúc Kiến.
Hàng gia dụng
Lái Thiêu nổi tiếng với đồ dùng bình dân: tô, chén, dĩa, ấm, lu, khạp, chậu, men trắng, men vàng, men xanh, vẽ tay nhanh bằng vài nét. Những chiếc tô men vẽ tay từ các lò này từng có mặt trong rất nhiều căn bếp Nam Bộ. Không đi vào ý nghĩa hình vẽ, chỉ cần biết đó là đồ làm số lượng lớn, vẽ nhanh, phục vụ ăn uống hằng ngày.
Lò rồng
Lò rồng (lò long) là lò dài, xây bằng gạch trên một sườn dốc, chia thành nhiều đoạn nối liền. Lửa đốt ở đầu thấp, khí nóng tự bốc lên dọc thân lò nhờ độ dốc, giống như một ống khói nằm nghiêng. Thợ tiếp củi qua các lỗ dọc hai bên thân lò để đẩy nhiệt lên dần từ đoạn dưới tới đoạn trên.
Lợi thế của lò rồng là nung được rất nhiều hàng một mẻ và tận dụng nhiệt: khí nóng từ đoạn đang nung đi lên sấy sẵn đoạn trên. Nhược điểm là nhiệt không đều giữa đầu và đuôi, giữa sàn và nóc, nên hàng phải xếp theo vị trí: đồ cần lửa mạnh ở chỗ nóng, đồ men dễ chảy ở chỗ dịu hơn.
Biên Hoà và Lái Thiêu khác nhau ở đâu
| Tiêu chí | Gốm Biên Hoà | Gốm Lái Thiêu |
|---|---|---|
| Tỉnh, thành hiện nay | Đồng Nai | TP Hồ Chí Minh (Bình Dương cũ) |
| Gốc hình thành | Gắn với trường mỹ nghệ lập năm 1903 | Các lò của cộng đồng người Hoa |
| Sản phẩm tiêu biểu | Chậu, lọ, đôn, tượng, đồ trang trí | Tô chén, dĩa, lu, khạp, chậu |
| Kỹ thuật nổi bật | Khắc, đắp nổi, men màu chảy theo độ sâu | Vẽ tay nhanh, làm số lượng lớn |
| Men đặc trưng | Men xanh gốc đồng, men nhiều màu | Men trắng, men màu gia dụng |
| Lò truyền thống | Lò củi, sau thêm lò hiện đại | Lò rồng dài trên dốc |
Hôm nay: lò dời đi, nghề đổi hướng
Đô thị hoá nhanh ở Biên Hoà và vùng Bình Dương cũ khiến nhiều lò gốm cũ nằm giữa khu dân cư, khói lò củi không còn phù hợp. Nhiều cơ sở chuyển sang lò ga, lò điện, dời ra xa hoặc ngừng hẳn. Một phần sản xuất chuyển sang gốm mỹ nghệ xuất khẩu như chậu sân vườn cỡ lớn. Một số lò rồng cũ được giữ lại như di tích nghề, có nơi còn đốt theo lối cũ.
Người mê gốm Nam Bộ hiện nay sưu tầm những chiếc tô, chén cũ từ các lò này như ký ức bếp xưa. Đó là đồ đã qua sử dụng nhiều năm: nếu dùng lại để ăn uống, nên cân nhắc, vì không rõ thành phần men của từng lò, từng thời.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu gốm Nam Bộ
- Xem lò rồng: hỏi trước các cơ sở còn giữ lò cũ ở vùng Lái Thiêu, Tân Phước Khánh có mở cho khách xem không. Khi lò đang đốt, đứng xa thân lò và các lỗ tiếp củi; thân lò toả nhiệt mạnh và khói có khí CO.
- Bảo tàng: các bảo tàng ở TP Hồ Chí Minh và Đồng Nai có trưng bày gốm Nam Bộ, trong đó có gốm Biên Hoà, Lái Thiêu và gốm Sài Gòn xưa.
- Nhìn men đồng: trên một món gốm Biên Hoà men xanh, hãy nhìn chỗ khắc sâu (men đậm) và chỗ nổi (men nhạt). Đó là bài học trực quan về độ chảy của men.
- Đồ cũ đựng thức ăn: tô chén cũ để trưng bày thì tốt; muốn dùng ăn uống hằng ngày, nên chọn đồ mới mà cơ sở xác nhận an toàn thực phẩm.
Câu hỏi thường gặp
Gốm Biên Hoà có gì đặc biệt?
Gốm Biên Hoà gắn với trường mỹ nghệ lập năm 1903, nổi bật với men màu, đặc biệt men xanh gốc đồng, và kỹ thuật khắc chìm, đắp nổi rồi phủ men để men đọng đậm nhạt theo độ sâu, làm hình hiện ra.
Gốm Lái Thiêu ở đâu?
Lái Thiêu trước thuộc tỉnh Bình Dương, nay thuộc TP Hồ Chí Minh sau sáp nhập năm 2025. Đây là vùng gốm của các lò người Hoa, chuyên đồ gia dụng như tô chén, lu, chậu.
Lò rồng là gì?
Là lò gốm dài, xây trên sườn dốc, chia nhiều đoạn nối liền. Lửa đốt ở đầu thấp, khí nóng tự đi lên theo độ dốc, thợ tiếp củi qua các lỗ hai bên để nâng nhiệt dần. Lò nung được rất nhiều hàng mỗi mẻ.
Gốm Biên Hoà và gốm Lái Thiêu khác nhau thế nào?
Biên Hoà thiên về gốm mỹ nghệ, men màu và kỹ thuật khắc, đắp nổi, hình thành từ một trường dạy nghề. Lái Thiêu thiên về đồ dùng hằng ngày làm số lượng lớn, do các lò người Hoa sản xuất trong lò rồng.
Men xanh của gốm Biên Hoà làm từ gì?
Màu xanh lục đến từ ôxít đồng trong men khi nung ở lửa có dư không khí. Độ đậm nhạt phụ thuộc độ dày lớp men, nên chỗ men đọng sâu sẽ xanh đậm hơn chỗ men mỏng.