Gốm Bàu Trúc (Khánh Hoà): gốm Chăm nặn tay không dùng bàn xoay

Bàu Trúc là làng gốm của người Chăm ở Khánh Hoà (thuộc Ninh Thuận cũ), nơi phụ nữ nặn gốm hoàn toàn bằng tay: khối đất đặt yên trên bàn kê, người thợ đi giật lùi vòng quanh để vuốt thành, rồi nung lộ thiên bằng rơm và củi ở nhiệt độ thấp. Năm 2022, "Nghệ thuật làm gốm của người Chăm" được UNESCO ghi vào Danh sách di sản văn hoá phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Đây là một trong số ít nơi ở Việt Nam còn làm gốm theo lối không dùng bàn xoay.

Làng gốm của phụ nữ Chăm

Ở Bàu Trúc, nghề gốm truyền chủ yếu qua phụ nữ, từ mẹ sang con gái, cháu gái. Điều này gắn với truyền thống mẫu hệ của người Chăm. Đàn ông thường lo phần nặng như đào đất, chở củi, rơm và hỗ trợ khi nung.

Theo truyền thuyết của làng, nghề gốm do bà Pô Klong Chanh truyền dạy, và người làng vẫn thờ cúng bà như tổ nghề. Đây là truyền thuyết và tín ngưỡng của cộng đồng, không phải một nhân vật có trong sử liệu chính thống.

Hồ sơ UNESCO năm 2022 không chỉ nói về Bàu Trúc mà về nghề gốm của người Chăm nói chung, trong đó có cả làng Bình Đức thuộc Bình Thuận cũ. Lý do "cần bảo vệ khẩn cấp" là số người làm nghề giảm, thợ trẻ ít, nguồn đất và củi khó khăn, và sản phẩm truyền thống mất dần thị trường.

Đất: sét sông trộn cát

Đất làm gốm lấy từ bãi ven sông gần làng. Đất được phơi, đập nhỏ, nhặt rác, rồi trộn với cát mịn theo tỷ lệ người thợ đã quen tay. Việc trộn cát có lý do vật liệu rõ ràng.

• Giảm co ngót: cát không co khi khô và khi nung, nên đất pha cát ít nứt hơn đất sét nguyên.
• Chịu sốc nhiệt: nung lộ thiên thì nhiệt tăng nhanh và không đều, gió thổi một phía nóng một phía mát. Đất có độ xốp và có hạt cát chịu được sự chênh lệch đó tốt hơn.
• Đồ nấu: nồi đất pha cát đặt lên lửa trực tiếp ít bị nứt, vì thế đất nung xốp lại hợp làm nồi hơn sành chắc.

Đất trộn xong được nhào bằng chân, bằng tay, ủ ẩm vài hôm cho đều nước trước khi nặn.

Nặn không bàn xoay: người đi vòng quanh đất

Ở hầu hết làng gốm, khối đất quay còn tay thợ đứng yên. Ở Bàu Trúc thì ngược lại. Khối đất đặt trên một bàn kê thấp, cố định. Người thợ cúi xuống, vừa vuốt vừa bước giật lùi vòng quanh, mỗi vòng nâng thành lên một chút.

Các bước chính

1. Dựng đáy và thân: đặt khối đất lên bàn kê, ấn tạo lòng, rồi vừa đi vòng vừa kéo đất lên thành ống.
2. Đắp thêm dải đất khi cần cao hơn, vuốt cho liền.
3. Tạo miệng bằng một miếng vải ướt kẹp giữa các ngón tay, đi vòng quanh miệng cho mép tròn đều.
4. Dàn mỏng và tạo dáng bằng vỏ sò, miếng gỗ, khi đất đã se. Thợ gõ, miết thành cho chắc và đều.
5. Làm láng mặt bằng hòn cuội nhẵn hoặc vỏ sò: miết mặt đất ẩm tới bóng, ép hạt mịn nổi lên mặt.
6. Trang trí bằng khắc vạch, ấn dấu, đắp nổi đơn giản (không bàn chi tiết hoạ tiết ở đây).

Vì không có lực ly tâm của bàn xoay, độ tròn và độ dày đều của món đồ hoàn toàn dựa vào bước chân và đôi tay. Mỗi sản phẩm hơi khác nhau, không cái nào giống hệt cái nào. Đó chính là dấu hiệu nhận ra đồ nặn tay thật: nhìn từ trên xuống, miệng không tròn tuyệt đối như đồ vuốt máy.

Nung lộ thiên: lửa rơm, củi ngoài trời

Gốm Bàu Trúc không vào lò. Đồ đã phơi khô được xếp trên mặt đất, có lớp củi lót dưới, rồi phủ củi và rơm lên trên thành một đống. Lửa được nhóm và cháy trong vài giờ. Nhiệt độ đạt được thấp hơn nhiều so với lò gốm men, thường được các tài liệu mô tả ở khoảng dưới 900°C, tuỳ từng mẻ, gió và cách xếp củi.

Khi đồ còn nóng, người thợ có thể quét lên mặt nước nhuộm từ vỏ cây hoặc nhựa cây. Nước này cháy xém trên mặt nóng, để lại những mảng màu đỏ nâu, đen loang. Đây là lớp màu bề mặt, không phải men thuỷ tinh như đồ nung cao.

Vì nhiệt thấp, xương gốm còn xốp, hút nước. Điều đó có ích với lu đựng nước: nước thấm ra và bay hơi qua thành lu làm nước bên trong mát hơn. Nhưng cũng vì xốp, đồ Bàu Trúc dễ vỡ hơn sành và không hợp đựng thứ có dầu mỡ lâu ngày.

Đống lửa ngoài trời có những nguy hiểm riêng: tàn lửa bay theo gió, nhiệt toả mạnh khi bới đồ ra. Thợ dùng sào, que dài để gạt tro và lấy đồ. Khách đứng xem nên giữ khoảng cách, đứng đầu gió và để ý trẻ nhỏ.

Nặn tay và vuốt bàn xoay khác nhau thế nào

Góc nhìn hôm nay: đến Bàu Trúc và mang gì về

• Xem tận mắt: làng có các hộ, hợp tác xã cho khách xem nặn gốm, và có khu trưng bày gốm Chăm. Nên hỏi trước giờ làm và xin phép trước khi chụp ảnh người thợ.
• Nhận đồ nặn tay: nhìn miệng từ trên xuống (không tròn tuyệt đối), sờ mặt (bóng miết, không phải men), xem đáy (thường phẳng, không có chân đế tiện).
• Dùng và giữ: đồ đất nung xốp hợp trưng bày hoặc đựng đồ khô. Nếu muốn đựng nước uống hay nấu ăn, hỏi người làm loại đồ đó có dùng được không; tránh đổ nước sôi vào đồ đang lạnh.
• Đọc thêm: hồ sơ UNESCO năm 2022 về nghệ thuật làm gốm của người Chăm; trưng bày về người Chăm ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Hà Nội).

Muốn giúp làng giữ nghề, cách thiết thực là mua đồ trực tiếp từ người làm, hỏi han về nghề và trả đúng giá họ đưa ra thay vì mặc cả, và giới thiệu cho người khác cách nhận ra đồ nặn tay thật.