Lớp xanh trên đồ đồng là patina, tức lớp gỉ hình thành khi đồng phản ứng chậm với ôxy, hơi ẩm, khí cacbonic và lưu huỳnh trong không khí. Patina đều, bám chắc thường bảo vệ phần kim loại bên dưới, nên với đồ cổ không nên đánh bỏ. Loại gỉ đáng lo là những đốm xanh nhạt dạng bột, ẩm, lan dần, thường do muối clorua, mà dân bảo tàng gọi là "bệnh đồng".
Đồng đổi màu theo thời gian như thế nào
Một món đồng thiếc mới đúc, đánh bóng, có màu vàng nâu sáng. Để ngoài không khí, nó đi qua một chuỗi màu khá đều:
- Vài ngày tới vài tuần: mặt xỉn đi, ngả nâu. Đây là lớp ôxít đồng rất mỏng, trong đó có đồng(I) ôxít màu đỏ nâu.
- Vài tháng tới vài năm: nâu sẫm dần, có chỗ gần đen, nhất là ở nơi có khí lưu huỳnh (gần bếp than, khu công nghiệp, khói xe).
- Nhiều năm ở ngoài trời: các vệt xanh xuất hiện rồi phủ dần. Màu xanh này đến từ các muối đồng như cacbonat, sunfat, có khi clorua (nhất là vùng gần biển).
Tốc độ của chuỗi này phụ thuộc nhiều vào độ ẩm, mức ô nhiễm, khoảng cách tới biển, và cả việc món đồ có được người chạm tay thường xuyên hay không. Một pho tượng trong đền, được lau và chạm tay đều đặn, có thể giữ màu nâu đen bóng hàng trăm năm. Cùng hợp kim đó đặt ngoài trời gần biển có thể xanh lên sau vài năm.
Patina tốt và gỉ xấu: phân biệt thế nào
| Đặc điểm | Patina ổn định | Gỉ hoạt động ("bệnh đồng") |
|---|---|---|
| Màu | Nâu, đen, xanh lục sẫm hoặc xanh đều | Xanh nhạt, xanh táo, có khi trắng xanh |
| Bề mặt | Liền, cứng, bám chắc, có thể bóng | Dạng bột, mủn, có khi ẩm, bong khi chạm |
| Diễn biến | Gần như không đổi trong thời gian ngắn | Lan rộng, ăn sâu thành hốc nhỏ |
| Nguyên nhân thường gặp | Phản ứng chậm với không khí | Muối clorua (đất mặn, hơi biển, mồ hôi tay) cộng độ ẩm cao |
| Nên làm gì | Giữ nguyên, lau bụi nhẹ | Để khô, cách ly, hỏi người làm bảo quản hiện vật |
Bệnh đồng nguy hiểm vì nó tự duy trì: muối clorua đồng trong hốc gặp ẩm lại phản ứng tiếp với kim loại, sinh thêm axit nhẹ, ăn sâu thêm. Đồ đồng khai quật từ đất mặn hay đáy biển rất hay mắc. Giữ khô là cách kìm hãm quan trọng nhất: ở độ ẩm thấp, phản ứng chậm hẳn lại.
Đồng thau và đồng đỏ cũng đổi màu khác nhau
Đồng thau (đồng pha kẽm) xỉn nhanh thành màu vàng sẫm, nâu, có khi lốm đốm. Trong môi trường ẩm và có hoá chất, đồng thau còn có thể bị "mất kẽm": kẽm bị hoà ra khỏi hợp kim, để lại một lớp đồng xốp màu hồng đỏ, yếu. Đó là lý do một số van, vòi nước đồng thau lâu ngày bị rỗ.
Đồng đỏ (đồng gần nguyên chất) ngả nâu đỏ rồi nâu sẫm khá nhanh; ở ngoài trời lâu năm thì xanh lên rất đẹp. Nhiều mái nhà, tượng ngoài trời trên thế giới có màu xanh lục đặc trưng là nhờ lớp patina này.
Màu "giả cổ": xưởng làm màu thế nào
Không phải món đồ đồng nào có màu cổ cũng là đồ cổ. Nhiều xưởng xử lý bề mặt để tạo màu nâu, đen, xanh trong vài giờ, thay cho vài chục năm. Việc này dùng nhiệt và hoá chất, có những chất độc hoặc ăn da; đó là việc của xưởng có đồ bảo hộ và thông gió, không phải để tự làm.
Nhận biết màu giả cổ không dễ, nhưng có vài gợi ý:
- Màu xanh nằm đều ở mọi chỗ, kể cả chỗ lồi mà lẽ ra tay người chạm vào nhiều sẽ bóng lên.
- Lớp màu mỏng, cào nhẹ ở chỗ khuất là thấy đồng sáng bên dưới, không có các lớp gỉ chồng lên nhau.
- Có mùi hoá chất lạ khi đồ còn mới.
Màu giả cổ không xấu, đó là một lựa chọn trang trí. Điều cần là người bán nói rõ, người mua biết mình mua gì.
Giữ đồ đồng: việc nên làm và việc tránh
Nên làm
- Lau bụi bằng khăn mềm, khô, hoặc chổi lông mềm cho chỗ chi tiết. Bụi giữ ẩm, giữ muối, nên lau bụi đều đặn là đã giảm gỉ.
- Đặt ở chỗ khô, thoáng, tránh nơi hơi nước bốc lên (cạnh bếp, cạnh bể cá, nhà tắm), tránh sát tường ẩm. Mùa nồm ở miền Bắc là mùa đồ đồng dễ ra gỉ nhất.
- Dùng găng vải khi cầm đồ cổ. Mồ hôi tay có muối và axit nhẹ, để lại vết vân tay mà vài tháng sau thành vết gỉ đúng hình ngón tay.
- Phủ một lớp sáp mỏng cho đồ trang trí trong nhà nếu muốn giữ màu lâu. Các bảo tàng hay dùng sáp vi tinh thể chuyên cho kim loại vì nó trơ và gỡ ra được về sau.
Nên tránh
- Không chà giấy nhám, bùi nhùi sắt lên đồ cổ. Patina một khi mất là mất vĩnh viễn, cùng với nó là một phần giá trị và dấu vết lịch sử.
- Không dùng mẹo chanh, giấm, muối cho đồ cổ hay đồ có patina. Những mẹo này làm sáng nhanh vì chúng ăn bớt lớp mặt, và có thể để lại muối clorua gây bệnh đồng về sau.
- Không ngâm đồ đồng trong nước lâu, không rửa rồi để ướt qua đêm.
- Không tự pha hoá chất tẩy gỉ. Nhiều hoá chất tẩy kim loại là axit mạnh hoặc chất độc; đồ có giá trị nên hỏi người làm bảo quản hiện vật.
Đồ đồng dùng hằng ngày
Mâm, khay, chậu đồng thau dùng hằng ngày thì khác đồ cổ: có thể rửa bằng nước rửa chén nhẹ, lau khô ngay. Muốn sáng lại thì dùng kem đánh bóng kim loại bán sẵn, theo hướng dẫn của nhà sản xuất, rồi rửa sạch kem.
Lưu ý về đồ đựng thức ăn: đồng và đồng thau có thể thôi ion kim loại vào thức ăn chua, mặn, để lâu. Nồi đồng truyền thống thường được tráng thiếc bên trong vì lý do này. Không đựng đồ chua, đồ muối qua đêm trong đồ đồng không tráng; gỉ xanh trên đồ đựng thức ăn là dấu hiệu nên ngừng dùng để đựng đồ ăn.
Đồ đồng ngoài trời: tượng, chuông, đỉnh ở đình chùa
Đồ đồng lớn ngoài trời như đỉnh trước sân, chuông treo gác, tượng đài chịu mưa nắng, nên patina hình thành nhanh và không đều: chỗ nước mưa chảy qua xanh đậm, chỗ khuất nâu đen, có khi để lại vệt xanh loang xuống bệ đá. Những vệt đó chỉ là nước mưa mang muối đồng đi xuống.
Ban quản lý di tích thường chỉ làm sạch nhẹ và giữ thoát nước tốt. Việc "làm mới" bằng cách đánh bóng sáng loáng đồ đồng cổ ngoài trời bị giới bảo tồn khuyên tránh, vì vừa mất patina, vừa làm mặt kim loại trần tiếp xúc trực tiếp với mưa.
Góc nhìn hôm nay: xem patina ở đâu
- Bảo tàng Lịch sử Quốc gia (Hà Nội): đồ đồng khai quật với đủ loại patina, từ xanh lục sẫm tới xanh lam, đỏ nâu. So các món ở tủ kính khác nhau để thấy đồ từ các môi trường đất khác nhau.
- Đền Quán Thánh (Hà Nội): tượng đồng trong nhà, màu đen bóng do thời gian và bàn tay người.
- Sân các đình chùa lớn: đỉnh và chuông ngoài trời với vệt xanh theo dòng nước mưa.
Một việc làm ngay được: lật món đồ đồng trong nhà, xem chỗ đáy có những đốm xanh nhạt dạng bột không. Nếu có, lau khô, để chỗ thoáng, và theo dõi vài tuần xem nó có lan không. Đó là cách nhanh nhất để biết món đồ đang "khoẻ" hay đang "ốm".
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đồ đồng bị xanh?
Đồng phản ứng chậm với ôxy, hơi ẩm, khí cacbonic, lưu huỳnh và muối trong không khí, tạo các muối đồng màu xanh như cacbonat, sunfat, clorua. Lớp này gọi là patina. Đồ để ngoài trời, gần biển, nơi ẩm thì xanh nhanh hơn.
Có nên đánh bỏ lớp xanh trên đồ đồng cổ không?
Không nên, nếu lớp xanh đều, cứng, bám chắc. Đó là patina ổn định, bảo vệ kim loại bên dưới và là một phần giá trị của đồ cổ. Chỉ những đốm xanh nhạt dạng bột, lan dần mới là gỉ hoạt động cần xử lý, và nên hỏi người làm bảo quản.
Bệnh đồng là gì?
Bệnh đồng là hiện tượng ăn mòn do muối clorua đồng, thường thấy dưới dạng đốm xanh nhạt, dạng bột, ẩm và lan rộng. Nó tự duy trì khi gặp độ ẩm cao. Giữ món đồ thật khô là cách kìm hãm quan trọng nhất.
Lau đồ đồng bằng chanh có được không?
Với mâm, khay đồng thau dùng hằng ngày thì có người vẫn dùng, nhưng phải rửa sạch và lau khô ngay. Với đồ cổ hoặc đồ có patina thì không nên, vì chanh, giấm ăn mất lớp mặt và có thể để lại muối gây gỉ về sau. Kem đánh bóng kim loại bán sẵn dễ kiểm soát hơn.
Đựng thức ăn trong đồ đồng có an toàn không?
Đồ đồng không tráng có thể thôi kim loại vào thức ăn chua, mặn khi để lâu. Nồi đồng truyền thống thường tráng thiếc bên trong vì lý do này. Không nên đựng đồ chua qua đêm trong đồ đồng không tráng, và ngừng dùng để đựng thức ăn khi thấy gỉ xanh.