Tống Xá là làng đúc đồng thuộc vùng Ý Yên, trước đây thuộc tỉnh Nam Định, nay thuộc tỉnh Ninh Bình. Làng chuyên đúc ba nhóm đồ lớn: tượng, chuông và đỉnh cùng đồ thờ, nhận đơn cho đình chùa ở nhiều tỉnh. Điểm mạnh của Tống Xá là có đất rộng, lò lớn và đội thợ quen làm vật nặng hàng tấn, nên đây là nơi người ta hay tìm tới khi cần đúc một pho tượng hay một quả chuông cỡ lớn.
Tống Xá ở đâu, gốc nghề từ đâu
Làng nằm ở vùng đồng bằng chiêm trũng của Ý Yên, giữa một dải làng nghề dày đặc của Nam Định cũ. Khi nói về địa giới hiện nay, gọi đúng là làng Tống Xá, tỉnh Ninh Bình; tên Ý Yên quen dùng để chỉ vùng.
Theo truyền thống của làng, nghề đúc ở đây có từ nhiều thế kỷ, và như nhiều làng đúc Bắc Bộ, làng gắn tín ngưỡng thờ tổ nghề đúc. Năm khởi nghề, số hộ làm nghề ban đầu thì không có sử liệu chắc chắn, nên nên đọc thận trọng các con số "bao nhiêu trăm năm" truyền miệng.
Điều chắc hơn là Tống Xá đã qua nhiều giai đoạn tổ chức khác nhau: thợ làm theo gia đình, rồi theo tổ hợp tác, rồi doanh nghiệp tư nhân. Mỗi giai đoạn đổi cách nhận đơn và quy mô lò, nhưng kỹ năng làm khuôn và rót vẫn truyền qua tay người.
Ba nhóm đồ làm nên tên tuổi làng
| Nhóm đồ | Khó ở đâu | Khuôn hay dùng |
|---|---|---|
| Tượng lớn | Thần thái mặt và tay, khối nặng, nhiều chi tiết lõm | Khuôn đất ghép, khuôn sáp cho chi tiết, đôi khi chia khúc |
| Chuông | Vách đều, hợp kim đúng, tiếng ngân | Khuôn đất làm bằng dưỡng xoay |
| Đỉnh, lư, hạc, đèn thờ | Nhiều bộ phận rời phải khớp nhau | Khuôn cát cho thân, khuôn sáp cho quai, núm, tượng nhỏ |
Tượng: đúc liền hay chia khúc
Tượng cỡ người hoặc nhỏ hơn có thể đúc liền một mẻ. Tượng rất lớn thì nhiều xưởng chia thành các khúc (thân, đầu, tay, bệ), đúc riêng từng khúc rồi ghép lại bằng chốt, bằng mối hàn đồng và sửa cho kín vết. Chia khúc giúp giảm rủi ro: một khúc hỏng thì đúc lại khúc đó, không phải đúc lại cả pho. Đổi lại, thợ phải tính trước vị trí mối ghép sao cho khuất, ví dụ theo nếp áo, theo đường viền cổ.
Khi xem một pho tượng lớn, thử tìm mối ghép: những đường chạy ngang thân theo nếp áo, hoặc quanh cổ tay. Thợ giỏi giấu mối ghép rất kín, nhưng ánh nắng xiên đôi khi làm lộ ra một đường màu hơi khác.
Chuông: việc của dưỡng và lò
Chuông khó vì nó phải vừa đẹp vừa kêu. Mặt cắt vách chuông được tạo bằng tấm dưỡng xoay quanh trục, nên vách tròn đều. Hợp kim chuông thường giàu thiếc hơn hợp kim tượng để ngân. Chi tiết về hợp kim và độ dày vách được bàn ở bài riêng về đúc chuông.
Đỉnh và đồ thờ: một bộ nhiều mảnh
Một chiếc đỉnh đồng có thể gồm thân, nắp, quai, chân, núm, và con vật trên đỉnh nắp. Mỗi bộ phận thường đúc riêng, theo khuôn hợp với hình của nó, rồi lắp lại bằng ren, chốt hoặc hàn. Muốn biết đỉnh làm cẩn thận hay không, xem các khớp: nắp đậy có khít, quai có lỏng, chân có cân.
Một đơn đúc tượng đi qua những bước nào
- Thống nhất mẫu: người đặt (thường là nhà chùa, ban quản lý di tích, dòng họ) đưa yêu cầu về kích thước, tư thế, phong cách. Xưởng làm mẫu thu nhỏ hoặc mẫu bằng đất để duyệt.
- Làm mẫu cỡ thật: nặn bằng đất hoặc dựng bằng vật liệu khác, sửa mặt, tay, nếp áo tới khi đạt.
- Làm khuôn: lấy khuôn từ mẫu, chia mảnh, làm lõi, sấy nung.
- Chuẩn bị đồng: tính lượng kim loại, cộng thêm phần cổng rót và đậu ngót. Ở nhiều nơi, người đặt tượng góp đồng công đức, xưởng phải tính hao hụt khi nấu.
- Rót: thường chọn ngày giờ, có lễ. Kỹ thuật thì đòi hỏi nhiều lò nấu đồng bộ.
- Phá khuôn, sửa nguội, ghép khúc, hoàn thiện màu.
- Vận chuyển và an vị: tượng nặng hàng tấn cần xe cẩu, đường vào chùa phải chịu được.
Nhìn chuỗi này sẽ hiểu vì sao một đơn tượng lớn kéo dài nhiều tháng. Phần rót đồng, cái người ta hay quay video, chỉ là vài chục phút trong cả quá trình.
Đồng công đức và bài toán thành phần
Ở làng đúc, chuyện người dân mang nồi, mâm, đồ đồng cũ tới góp đúc tượng chùa là chuyện đẹp, nhưng với thợ thì đó là bài toán vật liệu. Đồ đồng gia dụng phần nhiều là đồng thau, có kẽm; đồ cũ có thể lẫn chì, lẫn thiếc, lẫn cả sắt ở quai, đinh tán. Trộn hết vào nồi thì hợp kim thành ra không kiểm soát được: kẽm bốc khói, chì làm tiếng chuông đục, sắt không tan mà thành cục lẫn.
Thợ có kinh nghiệm phân loại đồ góp theo màu, theo độ nặng, gỡ phần sắt, rồi pha thêm đồng và thiếc mới để đưa hợp kim về mức cần. Với chuông, việc này đặc biệt quan trọng, vì tiếng chuông nhạy với thành phần hơn tượng.
Lò và xưởng: cũ và mới cạnh nhau
Đi qua Tống Xá có thể thấy cả lò nấu bằng than kiểu cũ lẫn lò điện. Than cho nhiệt mạnh, thợ quen tay, nhưng nhiều khói và khó giữ nhiệt đều. Lò điện, nhất là loại lò cảm ứng, nấu sạch hơn, nhanh hơn, dễ kiểm soát nhiệt độ hơn. Khuôn cát có chất kết dính cứng và mẫu bằng nhựa, bằng xốp cũng được dùng nhiều cho đồ làm hàng loạt.
Nhưng phần quyết định vẻ đẹp một pho tượng vẫn là bàn tay làm mẫu và làm khuôn. Máy giúp làm nhanh phần thô; mặt tượng có hồn hay không vẫn là chuyện người.
Đến Tống Xá: xem gì, lưu ý gì
- Xem làm mẫu: công đoạn yên tĩnh, an toàn, thấy rõ tay nghề nhất. Hỏi thợ cách giữ tỷ lệ khi phóng to từ mẫu nhỏ.
- Xem khuôn: để ý lớp đất mịn ở mặt trong và lớp thô ở ngoài, lỗ thoát khí, chỗ đặt cổng rót.
- Xem sửa nguội: đục bỏ gờ khuôn, hàn vá, mài. Công đoạn này ồn, có bụi kim loại, nên đeo khẩu trang và giữ khoảng cách.
- Xem rót (nếu được mời): đứng xa theo chỉ dẫn, không mang nước gần khu rót, không chạm vào khuôn hay vật vừa phá khuôn dù trông đã nguội.
Hỏi trước khi chụp ảnh, nhất là trong xưởng có mẫu tượng đang làm theo đơn riêng. Mua đồ thì hỏi rõ đồng gì, đúc khuôn gì, có mạ hay phủ màu không; giá thì tuỳ cơ sở, hỏi trực tiếp.
Về an toàn: bỏng nhẹ xả nước mát sạch 15–20 phút, không bôi kem đánh răng, nước mắm hay mỡ. Bỏng rộng, bỏng sâu, bỏng mắt, mặt, tay, hoặc kim loại bắn vào mắt thì đi cấp cứu, gọi 115.
Góc nhìn hôm nay
Tống Xá cho thấy một hướng sống của làng nghề: không giữ nguyên lò than và khuôn đất như bảo tàng sống, mà kết hợp cái cũ với máy móc để nhận được những đơn lớn. Cái giá là khói bụi, tiếng ồn, và câu hỏi về môi trường làng; cái được là thợ trẻ còn ở lại với nghề.
Người muốn hiểu sâu nên đi một chuyến ghép: Ngũ Xã (Hà Nội) để thấy tượng cổ do phường đúc kinh thành làm, rồi Tống Xá để thấy cách một làng đúc hôm nay vận hành. So hai nơi sẽ thấy điều gì đổi, điều gì giữ.
Câu hỏi thường gặp
Làng đúc đồng Tống Xá thuộc tỉnh nào?
Tống Xá thuộc vùng Ý Yên, trước đây là tỉnh Nam Định, nay sau sáp nhập thuộc tỉnh Ninh Bình. Làng chuyên đúc tượng, chuông và đồ thờ bằng đồng. Khi tìm đường, nên ghi tên làng kèm tỉnh Ninh Bình.
Tống Xá đúc những gì?
Làng nổi tiếng với tượng đồng cỡ lớn, chuông chùa và đỉnh, lư, hạc, đèn thờ. Ngoài ra còn nhiều đồ đồng mỹ nghệ làm hàng loạt bằng khuôn cát. Đồ lớn thường làm theo đơn đặt hàng của đình chùa, dòng họ.
Tượng đồng lớn được đúc liền hay ghép?
Tượng nhỏ và vừa có thể đúc liền một mẻ. Tượng rất lớn thường được chia khúc, đúc riêng rồi ghép lại bằng chốt và mối hàn, giấu theo nếp áo hoặc đường viền. Cách chia khúc giúp giảm rủi ro hỏng cả pho khi rót.
Góp đồ đồng cũ để đúc tượng có được không?
Được, đó là tục công đức lâu đời. Nhưng đồ cũ thường là đồng thau có kẽm hoặc lẫn chì, sắt, nên thợ phải phân loại và pha thêm kim loại mới để hợp kim đạt yêu cầu. Nên hỏi xưởng cách họ xử lý đồ góp.
Đi xem đúc đồng có nguy hiểm không?
Có, nếu đứng gần khu rót. Đồng lỏng gặp ẩm có thể bắn, vật vừa phá khuôn vẫn nóng dù không còn đỏ. Hãy đứng ở chỗ thợ chỉ, không mang nước tới gần và không chạm vào khuôn hay dụng cụ.